Lý do Bộ GD-ĐT đưa ra về việc lùi thời điểm triển khai  phương án thi trắc nghiệm là “vì học sinh ở nhiều khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa còn xa lạ với hình thức thi này” (báo SGGP, 22-1-2005). Điều này đúng nhưng chưa thuyết phục. Học sinh không quen vì bộ có tạo điều kiện để họ quen đâu.  Khách quan mà nói, bộ cũng có một số dự định về thời điểm thực hiện, kế hoạch… nhưng còn sơ sài và chậm chạp. Các lý do tương tự sẽ còn tồn tại mãi, nếu bộ không có một kế hoạch triển khai một cách quyết liệt, kỹ lưỡng!

Việc nhỏ, chưa thông cũng khó

Thi trắc nghiệm có những cái nhanh rất đáng kể. Đó là thời gian ra đề nhanh, chỉ trong vài chục phút có thể xuất ra nhiều đề, mà chất lượng các đề vẫn đảm bảo. Đó là thời gian thi nhanh, một buổi có thể thi 2 – 3 môn mà vẫn đạt chất lượng tốt. Đó là chấm nhanh, vì máy quét có thể xử lý từ 2.000 – 3.000 bài/giờ, mà vẫn đảm bảo sự chính xác có thể nói là tuyệt đối.

Một buổi thi tốt nghiệp THPT tại Trường THPT Lê Hồng Phong năm 2004. Ảnh: Mai Hải.

Nhưng nói kiểu thi trắc nghiệm luôn luôn nhanh trong cả quá trình là sai! Nghe có vẻ ngược đời, song sự thực là như vậy: để có “đầu ra” nhanh, có chất lượng cao, phải tốn không ít thì giờ cho “đầu vào”. Đó phải chăng là quy luật bù trừ ? Cái gì cũng vậy, muốn chất lượng tốt, chất lượng “chuyên nghiệp”, phải chuẩn bị thật tốt, thật kỹ càng.

Trắc nghiệm giống như phương thức vận chuyển bằng xe lửa. Người ta phải vất vả làm đường ray dài hàng trăm, hàng ngàn cây số, phải chế tạo ra những đoàn xe lửa dài, phải bỏ công sức ra xây dựng nhiều nhà ga, phải có hệ thống quản lý chặt chẽ… Tóm lại là phải trả giá rất lớn để có được một tuyến đường xe lửa, nhưng khi tất cả đã xong thì người ta sẽ được hưởng rất nhiều cái lợi lớn.

Như vậy, chi phí cho giai đoạn chuẩn bị kỳ thi chắc chắn sẽ cao, nhưng chúng ta hoàn toàn yên tâm, vì có thể điều chỉnh kinh phí từ khâu “sau thi” (cụ thể là chấm thi - một kinh phí khổng lồ) sẽ được chuyển sang khâu “trước thi”. Hơn nữa, chú ý rằng một khi ngân hàng câu hỏi đã được xây dựng lần đầu, thì những năm sau chỉ cần bổ sung, chỉnh lý, không quá tốn kém.

Phương thức thi mới – dù là thi theo kiểu nào – cũng phải chuẩn bị kỹ về tâm lý xã hội. Cần tuyên truyền rộng rãi về phương thức thi đồng thời trên các phương tiện thông tin đại chúng, như báo, đài truyền thanh, truyền hình, hội thảo trên mạng Internet… chứ không chỉ trên mạng, vì có nhiều học sinh nông thôn, vùng sâu, vùng xa không có điều kiện vào mạng để thảo luận như học sinh thành phố.

Cần có quá trình trao đổi - đến mức cặn kẽ - về phương thức thi này, mặc dù theo ý kiến chủ quan của một số người, trắc nghiệm không quá phức tạp. Đúng là không quá phức tạp, nhưng một là các kỳ thi dự định áp dụng trắc nghiệm rất quan trọng đối với số phận của nhiều con người; hai nữa là công tác tâm lý - tư tưởng cần phải tiến hành trước. Việc dù nhỏ nhưng chưa thông thì người ta rất khó thực hiện!

Kỹ thuật tổ chức thi: Không thể “đốt cháy giai đoạn”

Về khía cạnh kỹ thuật, phương thức trắc nghiệm đòi hỏi quá trình xây dựng ngân hàng câu hỏi rất cực nhọc, từ cấu trúc đến số lượng, chất lượng câu hỏi. Và phải tổ chức một số kỳ thi thử nghiệm, sử dụng đề thi, phương thức thi “y như thật”, trên đối tượng “y như thật”, chấm “y như thật” để xem xét chất lượng đề thi và ngân hàng câu hỏi.

Để có thể bắt tay vào “chiến dịch” thi trắc nghiệm, cấp Bộ cần có những kế hoạch tổng thể, đồng bộ và chi tiết, có kinh phí và nhất là nguồn nhân lực đầy đủ - nguồn nhân lực này nên “xã hội hóa” bằng cách sử dụng các chuyên gia trong cả nước, ở các địa phương, trường đại học, cao đẳng.

Nên phân cấp triệt để và bộ chỉ làm những việc vĩ mô, đóng vai trò thanh tra, kiểm tra, giám sát, còn các cấp dưới lo các công việc cụ thể.

Cũng cần soạn thảo các quy chế, quy định tương ứng với phương thức trắc nghiệm, chưa nói đến sự chuẩn bị tốt về cơ sở vật chất kỹ thuật, cụ thể là số máy quét (optical mark reader hay optical scanner), các phần mềm đi kèm, mẫu mã và in ấn phiếu trả lời trắc nghiệm (answer sheet) – một chuyện tưởng nhỏ nhưng không nhỏ, vì máy quét không giống như máy photocopy, nó chỉ quét được các phiếu in ấn đúng quy cách, chính xác đến từng 1/10mm, với kích thước, độ dày, độ cứng thích hợp.

Bên cạnh “phần cứng”, các “phần mềm” - chẳng hạn như chương trình quản lý ngân hàng câu hỏi, chương trình xuất đề thi, chương trình quét phiếu trả lời, quy thành điểm cuối cùng - cũng phải được chạy thử nhiều lần bởi đội ngũ chuyên viên được huấn luyện chu đáo, có kinh nghiệm nhất định.

Muốn vậy, trước hết Bộ cần tính toán xem cả nước đã có bao nhiêu máy quét phù hợp, cần mua thêm bao nhiêu máy nữa, lực lượng chuyên viên kỹ thuật cần bao nhiêu, kế hoạch hành động, cơ chế phối hợp giữa các địa phương và các trường đại học, cao đẳng như thế nào.

Bước quan trọng tiếp theo không thể bỏ qua là thi thử nghiệm - theo các yêu cầu nêu ở trên về đề thi, đối tượng thi và chấm thi. Công tác này cần có kinh phí và thời gian đầy đủ, không thể quá gấp gáp được.

Với chủ trương thi trắc nghiệm ở kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH, CĐ trên phạm vi toàn quốc, nên áp dụng thi thử nghiệm ngay trong kỳ thi học kỳ 1 của năm học, như một đợt tập huấn rộng rãi, chuẩn bị tâm lý xã hội, đồng thời các cơ quan liên quan sẽ rút ra được nhiều bài học quý báu.

Việc thử nghiệm, nếu chưa thể làm ở mọi trường THPT trong toàn quốc, thì ít ra cũng phải tiến hành ở các địa phương tiêu biểu, vùng sâu có, vùng xa có, đồng bằng có, thành phố có.

Nếu mọi yếu tố về cơ sở vật chất và kỹ thuật chưa được triển khai đầy đủ thì việc Bộ phải dừng triển khai thi trắc nghiệm trong năm 2005 là đúng!

PGS. TS Nguyễn Hội Nghĩa
Giám đốc Trung tâm khảo thí và ĐGCLĐT ĐHQG TPHCM