Cuộc gặp gỡ 4 thế hệ thầy – trò nhà giáo tại nhà Giáo sư Trần Văn Giàu những ngày cuối năm không dài nhưng mọi người đều có cảm giác thời gian ngừng trôi. Ánh nắng lung linh nhảy nhót ngoài khung cửa nhưng trong nhà thầy không gian như lắng đọng cho những cảm xúc ấm nồng của tình thầy, đạo trò suốt gần nửa thế kỷ, nối kết các thế hệ học trò với nhau.

Vẫn phong cách giản dị, thân tình, Giáo sư đã kể chuyện về những người học trò làm thầy. “Đây là lần đầu tiên mà cũng là lần cuối cùng tôi kể chuyện này”, ông cười hóm hỉnh: “Tôi già rồi, chẳng muốn kể công làm chi”.

Các thế hệ học trò tặng hoa, tặng sách chúc sức khoẻ GS Trần Văn Giàu. Ảnh: MAI HẢI

Giáo sư (GS) nhìn các học trò – những mái đầu bạc kề bên mái đầu xanh, người lớn tuổi nhất đã hơn “thất thập cổ lai hi”, người nhỏ nhất chỉ mới ngoài 20 tuổi. Trong số này, chỉ có trò Nguyễn Thị Thất theo học ông ở miền Bắc cách đây gần 50 năm; còn lại trò Nguyệt, trò Lợi, trò Dương - những người ông mới gặp lần đầu và là học trò của học trò ông.

Trong suốt cuộc đời dạy học của mình, ông khó có thể nhớ hết mình đã đưa bao nhiêu lượt người “sang sông”, nhưng những học trò của ông vẫn khắc sâu những bài học, những lời ông giảng.

Trò Thất hai tay cầm hoa tôn kính tặng thầy và nhắc chuyện ngày xưa: “Con lập gia đình vào năm 1958. Giai đoạn ấy thầy rất bận rộn, con chỉ mời thầy dự đám cưới của con một cách cầu may. Vậy mà thầy và cô vẫn đến với quà cưới là quyển sách của thầy mới xuất bản…”. Nghe chuyện cũ, GS vui lắm, ông cười rung cả đôi vai.

Cuộc gặp gỡ này khiến ông cảm thấy bất ngờ và lý thú. Nó như một gạch nối gắn liền hiện tại với quá khứ êm đềm, thân thương. Nhưng, giọng GS bỗng chùng xuống: “Chỉ tiếc là còn thiếu một loại học trò. Đó là những người thầy của tôi…”. Mọi người chưa hiểu ý thầy thì GS nói tiếp: “Tôi được tiếng dạy giỏi là nhờ tôi đã học ở học trò…”. Trong dòng hồi tưởng, ánh mắt của ông trở nên xa xăm.

Năm 1930, chàng thanh niên Trần Văn Giàu khi ấy mới tròn 20 tuổi đang du học ở Pháp. Cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Thái Học ở Yên Bái thất bại, tòa án thực dân tuyên bố xử tử 13 nghĩa quân. Đau đáu hờn căm, anh là một trong những sinh viên chủ chốt lãnh đạo cuộc biểu tình của sinh viên Việt Nam yêu nước phản đối thực dân đàn áp khởi nghĩa, đòi thả tù chính trị trong nước. Sau sự kiện đấu tranh trước dinh tổng thống Pháp lúc đó, việc học hành dang dở, anh trở về nước. Rồi duyên số đẩy đưa khiến anh trở thành thầy dạy ở Khám lớn Sài Gòn.

…”Những người học trò ngày ấy - những công nhân đấu tranh kiên cường, những người nông dân khí khái không cam chịu cúi đầu … đều lớn tuổi hơn tôi nhiều. Bây giờ chắc họ đã “ ra đi” gần hết rồi!”. GS Trần Văn Giàu nhắc lại lần nữa: “Những người đi học thực tế là những người thầy của người thầy. Cắt nghĩa Chủ nghĩa Mác – Lê cho những người công, nông hiểu – người mà giỏi nhất chỉ mới có trình độ tiểu học, số chưa đọc thông viết thạo chiếm đại đa số – là khó vô cùng. Họ hỏi nhiều câu tưởng là đơn giản mà hết sức khó giải thích nhưng tôi phải trả lời, giảng giải làm sao cho dễ hiểu nhất. Họ không phải ông thầy tôi nhưng tôi đã học được từ họ rất nhiều”.

Những người muôn năm cũ, hồn ở đâu bây giờ? Như một sự tri ân, GS ngậm ngùi nói tiếp: Nếu con người ta có linh hồn, linh tính, tôi xin tặng tất cả hoa này cho những người tôi đã dạy trong tù, những người giúp tôi trở thành thầy giáo tốt.

Bước vào phòng làm việc của GS, điều gây ấn tượng nhất không phải là những kệ sách đồ sộ mà là một chữ “tâm” màu vàng lấp lánh trong khung đặt trên bàn, giữa chân dung của ông và vợ. Còn một chữ “tâm” lớn hơn, đã đi suốt cuộc đời dạy học của người thầy nhân dân mà chỉ có những thế hệ học trò đã từng được ông dạy bảo mới cảm nhận hết ý nghĩa. Chiều đã tắt nắng, tiễn các học trò ra về, ông cười hóm hỉnh: Đây là lần đầu tiên mà cũng là lần cuối cùng tôi kể chuyện này. Tôi già rồi, chẳng muốn kể công làm chi…”.

Vâng, không phải ngẫu nhiên mà ông kể chuyện những người học trò làm thầy. Bởi, trong số những trò có mặt hôm nay, ngoài những người đang đứng trên bục giảng còn có cả những sinh viên sư phạm. Từ chuyện kể của giáo sư, họ đã học được một bài học quý giá. Nghề dạy học không chỉ đòi hỏi trí tuệ, tài năng mà còn đòi hỏi một tấm lòng. Đó chính là cội nguồn sức mạnh tạo nên bản lĩnh của người thầy trong “nghề đưa đò” nhiều niềm vui và không ít những khó khăn, thử thách. 

HỒNG LIÊN