Theo Ủy ban Giao dịch hàng hóa triển hạn Mỹ (CFTC), một phần quan trọng của thị trường dầu thô Mỹ bị tập trung trong tay một số ít nhà đầu cơ. Ở Mỹ, cuộc tranh cãi về nguyên nhân làm thị trường dầu thô mất ổn định đang nóng lên khi Quốc hội Mỹ bắt đầu xem xét giải pháp kiềm chế nạn đầu cơ quá độ trên thị trường này. Các nhà đầu cơ lớn trên thị trường dầu thô bắt đầu “tẩu tán” gần 40 tỷ USD khỏi thị trường này.
- Đầu cơ lợi hơn phân phối
Nhiều nhà lập pháp cho rằng, sự biến động giá dầu – gồm những đợt tăng giá khủng khiếp mùa hè này với giá dầu lên mức kỷ lục 147,27 USD/thùng vào ngày 11-7-2008 – chủ yếu do đầu cơ quá độ, không phải do quy luật cung cầu.
Báo cáo của CFTC cuối tháng 8-2008 cho thấy, các công ty tài chính đầu cơ cho khách hàng của họ hay đầu cơ cho chính họ đã nắm đến 81% tổng số hợp đồng dầu thô trên thị trường hàng hóa New York (NYMEX).
Tỷ lệ này lớn hơn rất nhiều so với công bố trước đó của CFTC và còn có thể tăng khi CFTC tiếp tục kiểm tra các đại gia kinh doanh dầu thô khác. Hiện CFTC giám sát hơn 1 tỷ hợp đồng mỗi năm với giá trị ước tính 1.500 tỷ USD/ngày.
Một đại gia là Vitol Group, tập đoàn năng lượng tư nhân Thụy Sĩ, từ lâu hoạt động như một đầu mối giao dịch chính giúp các tập đoàn công nghiệp cần mua dầu thô.
Tuy nhiên, khi CFTC kiểm tra sổ sách của Vitol hồi tháng 7-2008 đã phát hiện tập đoàn này chuyên nắm các hợp đồng dầu thô để đầu cơ sinh lợi hơn là làm đầu mối phân phối. Có thời điểm trong tháng 7-2008, Vitol nắm đến 11% tổng số hợp đồng dầu thô trên NYMEX.
Theo số liệu của CFTC, Vitol là một trong số công ty giao dịch tích cực nhất trên NYMEX trong những lần giá dầu lên mức kỷ lục. Chẳng hạn, ngày 6-6-2008, Vitol nắm số hợp đồng khổng lồ với đánh cược giá dầu lên.
Số hợp đồng này tương đương 57,7 triệu thùng dầu, tức khoảng 3 lần mức tiêu thụ một ngày của Mỹ. Ngay trong ngày đó, giá dầu tăng 11 USD, lên 138,54 USD/thùng. Theo Vitol, tập đoàn có tổng doanh thu 100 tỷ USD/năm và sự thịnh vượng đó nhờ vào thị trường năng lượng toàn cầu.
- Những “tay chơi tài chính” lớn
Nhiều đại gia hàng đầu trên các thị trường hàng hóa thường hoạt động như những “nhà môi giới trao đổi”, chủ yếu đứng ra đầu tư thay cho các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, cá nhân giàu có..., cho phép những nhà đầu tư này hưởng lợi mà không cần phải mua hợp đồng thực tế cho dầu thô hay hàng hóa khác.
Một số đại gia môi giới tìm cách vận động hậu trường, nhờ ảnh hưởng chính trị và những kẽ hở luật pháp để được miễn thuế và lập những thị trường mới không bị điều chỉnh.
Nhiều đại gia môi giới hoạt động tích cực không chỉ trên NYMEX mà còn trên những thị trường tư nhân và hải ngoại, ngoài tầm giám sát của CFTC nên có thể truy cập không giới hạn trong kinh doanh những mặt hàng chính, gồm dầu thô, bắp, bông...
Thông qua những công ty môi giới này, các quỹ đầu tư đã đổ tiền vào những thị trường hàng hóa, với mức nắm giữ từ 13 tỷ USD năm 2003 tăng lên 260 tỷ USD trong năm 2008. Trong cùng thời gian đó, giá dầu thô tăng không ngừng hàng năm.
Số liệu của CFTC chỉ ra rằng, vào cuối tháng 7-2008, chỉ 4 đại gia môi giới đã nắm 1/3 tổng số hợp đồng dầu thô trên NYMEX với đầu tư giá lên. Theo các nhà phân tích thị trường năng lượng, số liệu này là bằng chứng về sự tập trung quyền lực trên các thị trường hàng hóa.
Hồi năm 2000, Quốc hội Mỹ thông qua Luật Hiện đại hóa các thị trường triển hạn, cho phép các nhà đầu tư được buôn bán các mặt hàng năng lượng trên những thị trường giao dịch điện tử tư nhân.
Ngay trong những tháng đầu sau khi luật được thông qua, các thị trường giao dịch điện tử tư nhân xuất hiện khắp Mỹ. Thị trường tư nhân thành công nhất là InterContinental Exchange (ICE), do Goldman Sachs, Morgan Stanley và một số nhà môi giới lớn khác sáng lập năm 2000.
ICE nhanh chóng mở một sàn giao dịch ở London (Anh), cho phép những nhà sáng lập buôn bán số lượng lớn dầu thô Mỹ ở hải ngoại mà không bị điều chỉnh. Những sự miễn trừ cho các nhà môi giới và sự phát triển của những thị trường hải ngoại đã cho phép các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và các nhà đầu tư lớn đổ thêm tiền vào thị trường dầu thô để kiếm lợi.
- Kêu gọi cải tiến quy định
Báo cáo mới của CFTC ngày 11-9-2008 cho rằng, các nhà đầu cơ nắm đến 48% thị trường dầu thô trên NYMEX tính đến ngày 15-7-2008, so với chỉ 38% trước đó.
Michael Greenberger, giáo sư Đại học Maryland, cho biết, theo luật, đầu cơ không được chiếm quá 30% thị trường, nay con số đó lên đến gần 50% – theo số liệu của CFTC và còn cao hơn theo nhiều tính toán khác – tức quá cao với dầu thô, một thị trường chủ yếu phục vụ các lợi ích thương mại.
Michael Masters, một cựu giám đốc quỹ đầu tư, tại phiên điều trần trước Thượng viện Mỹ đầu năm nay từng cho biết, trong những năm tới, tổng số tiền các quỹ có thể đầu tư vào hàng hóa lên tới 1.000 tỷ USD. |
CFTC cho biết, sẽ phân loại lại các nhà môi giới và đề nghị Quốc hội Mỹ ban hành các luật mới để ngăn chặn tình trạng môi giới này. Các nhà làm luật cũng đã kêu gọi chống tình trạng đầu cơ trên thị trường dầu thô.
Có nhiều ý kiến quy trách nhiệm cho Luật Hiện đại hóa các thị trường triển hạn đã gây ra những biến động hiện nay. Quốc hội Mỹ đang xem xét việc tăng thuế đánh vào lợi nhuận các nhà đầu cơ kiếm được từ thị trường dầu thô.
Dự luật chống đầu cơ này sẽ hạn chế số lượng hợp đồng các nhà đầu cơ dầu thô được nắm giữ và yêu cầu các định chế tài chính phải cung cấp nhiều thông tin chi tiết hơn về các thương vụ thực hiện bên ngoài sàn giao dịch.
Cá biệt, có một số nhà làm luật còn đề nghị những biện pháp như đặt hạn chế mua bán, thậm chí cấm các định chế tài chính tham gia các thị trường triển hạn...
Tuy nhiên, đầu cơ có làm giá dầu tăng hay không vẫn là vấn đề gây tranh cãi. Vẫn có nhiều phản đối, đặc biệt từ các thành viên đảng Cộng hòa, cho rằng giá dầu thô do các quy luật thị trường tác động và đầu cơ chỉ có vai trò nhỏ.
HỒNG CHUYÊN (theo Washington Post, CBS News, AP)
(SGGP 12G)
