Sau 10 ngày Chính phủ quyết định “bơm” vốn 1.000 tỷ đồng, cùng với nỗ lực của các doanh nghiệp để “cứu con cá tra” ở ĐBSCL trong cơn khủng hoảng thừa, tình hình đã bớt căng thẳng.
Tuy nhiên, có thể thấy rõ cuộc khủng hoảng này là hệ quả do chính các doanh nghiệp, nông dân, các địa phương ở ĐBSCL… phớt lờ các cảnh báo từ trước. Người phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất không ai khác ngoài nông dân nuôi cá…
Đến thời điểm này, nhiều người vẫn cho rằng chuyện doanh nghiệp thiếu vốn chỉ là một trong những nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng thừa cá nguyên liệu. Nguyên nhân quan trọng khác là tình trạng có nhiều doanh nghiệp cạnh tranh không lành mạnh, phá giá xuất khẩu… và đã gặp phản ứng của thị trường tiêu thụ. Điều này đã xuất hiện từ nhiều năm qua…
Những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ 20, khi con cá tra mới vừa “xuất ngoại” thì giá ở mức 3,7-4 USD/kg philê. Trong vụ kiện chống phá giá từ Hiệp hội cá da trơn của Mỹ thì giá xuất cá tra phi lê của Việt Nam cũng ở mức khá cao, khoảng 3,2-3,4 USD/kg.
Ngay sau vụ kiện kết thúc cũng là thời hoàng kim của con cá tra ĐBSCL, khi đó giá cá xuất khẩu rất cao, 3,8 USD/kg, thậm chí 4,8 USD/kg (ở thị trường EU, tháng 10-2004). Cũng chính từ thời điểm này, doanh nghiệp chế biến cá tra xuất khẩu ở ĐBSCL mọc lên như nấm sau mưa, rồi nông dân ào ạt đổ xô nuôi cá tra.
Tình trạng phá giá giữa các doanh nghiệp Việt Nam tại các hội chợ thủy sản trong và ngoài nước rộ lên và nhiều lần Hiệp hội chế biến xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cảnh báo và kêu gọi kìm giá ở mức 3,2-3,4 USD/kg.
Tuy nhiên, khung giá này tiếp tục bị phá vỡ bởi chính các doanh nghiệp. Và hiện tại, giá cá tra philê xuất khẩu chỉ còn 2,33 USD/kg, thật sự không tin nổi (bình quân năm 2007 là 2,7 USD/kg).
Năm 2006, một tổ chức của Đức “cảnh báo” sản phẩm phi lê cá tra sinh thái của Việt Nam có hàm lượng nước tới 79,9%... Cũng thời điểm này, một số thị trường lớn đã phát hiện tình trạng doanh nghiệp gian lận bằng cách “bơm” nước vào sản phẩm cá phi lê xuất khẩu và trả về hàng loạt lô hàng.
Trong chuyến kiểm tra các doanh nghiệp chế biến cá tra xuất khẩu tại ĐBSCL vào đầu tháng 6-2008, Thứ trưởng Bộ NN-PTNT Lương Lê Phương cho biết, một số doanh nghiệp đã biến dây chuyền dùng để bơm gia vị vào sản phẩm (thịt, cá,…) thành dây chuyền bơm nước vào sản phẩm cá tra nhằm tăng trọng.
Trên thị trường hiện nay, dây chuyền này có giá tối thiểu là 82.000 EUR. Theo VASEP, ở ĐBSCL, các doanh nghiệp đã nhập về 30 máy làm tăng lượng nước trong philê cá…
Theo kế hoạch đến năm 2010, ĐBSCL sẽ đạt sản lượng 1 triệu tấn cá nguyên liệu trên diện tích nuôi khoảng 6.000 ha. Nhưng ngay từ năm 2007, sản lượng và diện tích nuôi đã vượt kế hoạch này.
Trên thực tế, quy hoạch phát triển các vùng nuôi cá tra tại ĐBSCL đều chạy theo phong trào của nông dân và cũng không thể quản lý được quy hoạch. Mặt khác, ĐBSCL vẫn chưa có một quy hoạch chung cho ngành nuôi và chế biến cá tra xuất khẩu dù xác định đây là một trong những ngành chủ lực và phát triển gần 15 năm qua. Và đúng như các cảnh báo của nhiều chuyên gia, nhà khoa học, việc bùng nổ diện tích nuôi cá tra dẫn đến nhiều bất cập.
Cụ thể là tình trạng ô nhiễm môi trường đến mức báo động, không đủ nguồn giống chất lượng, tỷ lệ hao hụt cao, cá chậm lớn, chi phí đầu tư gia tăng và khủng hoảng thừa như hiện nay…
Một vấn đề nữa là việc liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp thông qua các hợp đồng tiêu thụ sản phẩm chỉ mang tính hình thức. Liên tục từ năm 2006 đến nay, luôn xảy ra tình trạng “bẻ kèo” mỗi khi giá cá biến động. Những lúc “dội chợ”, nông dân thường xuyên bị doanh nghiệp “treo” tiền bán cá hàng tháng trời…
BÌNH ĐẠI | 
