Chưa bao giờ con tôm lại đứng trước tình trạng “tiến thoái lưỡng nan” như hiện nay. Hạn hán và xâm mặn làm thiệt hại trên diện rộng chưa khắc phục xong thì thị trường xuất khẩu gặp trở ngại, kèm theo đó là nỗi lo tôm nguyên liệu “rớt giá” thê thảm nhất từ trước đến nay… Vụ tôm 2005 vừa khởi động đã chứa đựng nhiều rủi ro bất lợi.

• ĐBSCL: Doanh nghiệp và nông dân cùng... kêu trời!

Tại ba xã Hòa Tú 1, Gia Hòa 1 và Gia Hòa 2, huyện Mỹ Xuyên (Sóc Trăng), nhiều nông dân chưa hết bàng hoàng trước tình trạng tôm chết kéo dài nhiều ngày qua. Ông Nguyễn Văn Hào, hơn chục năm trong nghề nuôi tôm lo lắng nói: “Mới vào vụ nhưng gặp trục trặc liên miên, lúc đầu nắng hạn gay gắt làm tôm chết tràn lan, rồi xâm mặn dữ dội tôm không chịu được, bây giờ mưa xuống cũng chưa thấy khả quan.

Nhiều năm sống chung với con tôm chưa lần nào thấy nó “trở chứng” khó hiểu như vậy”. Vụ tôm năm ngoái, ông Hào thả 370 ngàn con giống, chưa đến kỳ thu hoạch thì dịch bệnh ập đến làm chết toàn bộ, mất trắng 62 triệu đồng. Năm nay, ông cải tạo 6 hầm lớn thả nuôi khoảng 250 ngàn con giống. Tuy nhiên, đến nay chỉ thả được 2 hầm, 4 hầm còn lại mặc dù có giống nhưng chưa dám nuôi vì sợ… thiệt hại.

Không riêng gì ông Hào, nhiều hộ khác ở Mỹ Xuyên, Vĩnh Châu (Sóc Trăng); Cái Nước, Đầm Dơi (Cà Mau); Vĩnh Lợi, Phước Long, Đông Hải (Bạc Liêu); Duyên Hải, Cầu Ngang (Trà Vinh); Bình Đại, Ba Tri (Bến Tre)… cũng bị thiệt hại nặng do tôm chết hàng loạt.

Ông Ngô Văn Hùng, một “đại gia” nuôi tôm thu nhập hàng tỷ đồng mỗi năm ở Thạnh Phước (Bình Đại, Bến Tre) trăn trở: “Năm nay người nuôi tôm sẽ gặp bất lợi “kép”. Ngoài dịch bệnh đe dọa thì hiện nay giá tôm rớt thê thảm và rất khó bán. Điều đó cho thấy nguy cơ thua lỗ là khó tránh khỏi”.

Đồng cảnh ngộ với người nuôi, ông Ngô Văn Nga, Giám đốc Công ty Thủy sản Quốc Việt (Cà Mau) thừa nhận: “Tình hình xuất khẩu mặt hàng tôm càng lúc khó khăn hơn. Trong 4 tháng đầu năm 2005, chúng tôi cố gắng lắm chỉ xuất được hơn 1.366 tấn tôm thành phẩm, trị giá 10,5 triệu USD. Như vậy, muốn đạt kế hoạch cả năm 41 triệu USD thật không dễ chút nào”.

Điều đáng nói là hiện nay Quốc Việt và nhiều doanh nghiệp khác phần lớn xuất “ hàng cũ” tồn đọng. Trong khi tôm mới thu mua vẫn phải trữ lại nằm đó vì chưa tìm được thị trường. Hiện nay, Quốc Việt đang cố gắng tìm vốn thu mua mỗi ngày 5 - 6 tấn tôm nhằm duy trì hoạt động nuôi sống 1.500 công nhân.

Trong khi một vài nhà máy chế biến khác phải giảm bớt công suất, đồng nghĩa với buộc nhiều công nhân “tạm nghỉ” do xuất khẩu gặp trở ngại. Lượng hàng tồn kho càng lớn, giá xuất quá thấp và nguy cơ lỗ nặng khiến nhiều doanh nghiệp bất an!
Cần Giờ, TPHCM:

• 10% tôm chết vì dịch bệnh

Nhưng không có nghĩa việc tôm chết hàng loạt ở Cần Giờ đã được giải quyết tận gốc. Những hạn chế cũ về nguồn nước, con giống, môi trường ở Cần Giờ vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Có thể nói, dù TPHCM và huyện Cần Giờ đã có nhiều cố gắng trong việc hạn chế rủi ro cho người nuôi, như bắt đầu xác định thời vụ nuôi từng khu vực, xây dựng thêm trạm kiểm dịch ở An Nghĩa, lấy mẫu chất lượng nước định kỳ để thông báo cho người nuôi chủ động, nhưng do hệ thống hạ tầng nuôi tôm chưa hoàn chỉnh, cụ thể là công trình thủy lợi cho nuôi tôm và tính cộng đồng của người nuôi chưa được đồng bộ.

Trưởng phòng Kinh tế huyện Cần Giờ cho biết, 39 công trình thủy lợi của huyện phục vụ chuyển đổi (từ lúa sang tôm) không thể thực hiện hoặc thi công chưa hoàn chỉnh do vướng mắc đền bù, giải tỏa nên chưa có thể phát huy tác dụng như mong muốn. Lúc đầu, diện tích tôm chết tập trung nhiều ở mô hình nuôi tôm trong ruộng lúa hoặc ruộng muối. Do ít vốn, người nuôi hầu hết không có ao trữ lắng, con giống kém chất lượng nên dễ nhiễm bệnh và chết hàng loạt khi môi trường thay đổi.

Và do không có hệ thống thủy lợi hoàn chỉnh, bà con âm thầm xả nước trực tiếp ra sông rạch, hộ nuôi xung quanh bị nhiễm bệnh theo do không biết, lấy nước từ nguồn ô nhiễm này. Diện tích nuôi theo mô hình công nghiệp và bán công nghiệp những năm trước, tỷ lệ nhiễm bệnh ít hơn so với hình thức nuôi tôm ruộng lúa hoặc ruộng muối, do có ao trữ lắng qua xử lý, nhưng rồi diện tích nuôi công nghiệp bị nhiễm và chết cũng tăng lên. Không ít trường hợp các “đại gia” phải bỏ của chạy lấy người.

Theo ông Nguyễn Văn Bảnh, ấp Doi Lầu, xã An Thới Đông, huyện Cần Giờ, một trong những người nuôi tôm đầu tiên và thành công của TP, tôm chết hàng loạt không chỉ do môi trường xung quanh bị nhiễm bệnh vì chưa có hệ thống thủy lợi, mà còn do ô nhiễm ngay tại các ao nuôi. Nuôi tôm công nghiệp nếu không xử lý ao nuôi triệt để, nhất là những ao nuôi đã qua nhiều vụ, nhiều năm cũng sẽ làm tôm chết hàng loạt, dù con giống đã được qua kiểm dịch chặt chẽ và nguồn nước đã qua xử lý.

Chính vì vậy, vụ nuôi này, để hạn chế đến mức thấp nhất, ông Bảnh không chỉ xử lý triệt để ao nuôi mà còn mở rộng diện tích ao lắng, giảm mật độ nuôi từ 40 con – 50 con/m2 xuống còn khoảng 20 con – 25 con/m2. Do vậy, vào vụ nuôi chính năm nay, người nuôi tôm Cần Giờ phập phồng, không chỉ lo dịch bệnh làm tôm chết mà lo nhất là chi phí đầu vào tăng lên, giá cả lại giảm xuống.

• Khó khăn từ nhiều phía

Khoảng 3 tuần nay, tôm nguyên liệu liên tục rớt giá. Hiện tại, các nhà máy chế biến thu mua tôm loại 20 con/kg với giá khoảng 120.000đ/kg; tôm 30 con giá 80.000đ/kg; loại 40 con giá 60.000đ - 70.000đ/kg… bình quân giảm 10.000 - 20.000đ/kg so những tháng đầu năm. Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, khó khăn càng lúc đè nặng kể từ khi Hải quan Mỹ ban hành qui chế về đóng phí bond (bảo lãnh thanh toán), áp dụng đầu tháng 3-2005 đến nay.

Theo ước tính kim ngạch xuất khẩu mặt hàng tôm vào thị trường Mỹ năm ngoái gần 400 triệu USD, như vậy các doanh nghiệp Việt Nam phải đóng phí bond khoảng 20 triệu USD/năm và đóng trong 3 năm là 60 triệu USD (sau đó mới được tính lại). Hầu hết doanh nghiệp thủy sản Việt Nam vốn liếng không dồi dào, nên gặp trở ngại lớn trong việc mua bond. Điều đó đồng nghĩa với “ngậm bồ hòn” vào thị trường Mỹ.

Ông Hồ Quốc Lực, Chủ tịch VASEP nói: “Xuất khẩu vào Mỹ gặp trở ngại trong lúc thị trường Nhật cũng ngưng trệ do họ chưa vào thời điểm tiêu thụ. Trong khi chúng ta đang bối rối đầu ra thì một số nước xung quanh tiến hành nuôi rải vụ và họ có lượng tôm rất đều như Bangladesh, Ấn Độ, Indonesia… Đây là điều bất ngờ nằm ngoài dự tính của ta.

Song song đó, một số nước không chịu thuế của Mỹ qui định, họ đã bán tôm ra bên ngoài với giá thấp hơn ta khoảng 1 USD/kg… đẩy các nhà xuất khẩu tôm Việt Nam vào tình cảnh rối bời như canh hẹ…”. Đầu ra bị ách tắc, giá xuất giảm đã kéo giá tôm nguyên liệu trong nước giảm theo.

Tại Bến Tre, bà Trần Thị Thu Nga, Phó Giám đốc Sở Thủy sản cảnh báo: “Môi trường nuôi đang bị ô nhiễm nhiều, nguồn tôm giống năm nay qua xét nghiệm bị nhiễm bệnh đốm trắng rất cao, do đó chủ quan sẽ phải trả giá đắt. Chúng tôi khuyến cáo bà con phải tuân thủ lịch thời vụ, các diện tích nuôi bắt buộc phải có ao lắng, ao chứa bùn, xử lý nước thải, quan trắc thường xuyên môi trường nước ở các khu nuôi công nghiệp tập trung để xử lý kịp thời. Nghiêm cấm việc thải ra bên ngoài nguồn nước mang mầm bệnh…”.

Tỉnh Sóc Trăng đề nghị người nuôi tiến hành thả rải vụ nhằm tránh tình trạng thu hoạch đồng loạt cùng lúc, dẫn đến dư thừa nguyên liệu khó tiêu thụ. Hiện tại, nhiều nông dân và cả doanh nghiệp đều “than như bọng” khi một số ngân hàng ra tay “cắt vốn”, hạn chế đầu tư vào con tôm vì sợ rủi ro. Ông Ngô Văn Nga, Giám đốc Công ty Thủy sản Quốc Việt bức xúc: “Chúng tôi cần khoảng 120 tỷ đồng để mua tôm giúp bà con trong thời điểm khó khăn, tuy nhiên ngân hàng chỉ giải ngân khoảng 50%. Thiếu vốn, nên mọi việc đành chịu…”.

Còn 2 tháng nữa, các tỉnh ĐBSCL sẽ vào vụ thu hoạch tôm. Lúc này sản lượng sẽ dồi dào nhưng thị trường xuất khẩu vẫn u ám chưa hứa hẹn điều gì. 

HUỲNH LỢI - CÔNG PHIÊN