Vì sao Tây Nguyên mất mùa cà phê?

Ít ai dám mơ giá cà phê Tây Nguyên sẽ trở lại thời hoàng kim như cách đây 8 năm khi mà mọi chi tiêu đều tính bằng cà phê và ai cũng có thể mơ đến thiên đường giàu sang. Và quả thật, nếu chỉ xét đơn thuần về giá thì người Tây Nguyên đang sống trong mơ. Nhưng oái ăm thay, kinh tế thị trường vận động theo qui luật: Mất mùa nặng thì giá tăng cao và hiện nhiều hộ trồng cà phê Tây Nguyên đang vỡ mộng.

Đã gần sang những ngày cuối năm Âm lịch nhưng không khí sắm Tết của người trồng cà phê ở Đắc Lắc, Đắc Nông… không còn nhộn nhịp, náo nhiệt như năm ngoái dù giá cà phê nhân xô Robusta hiện đã “vượt ngưỡng” - đạt 30,5 ngàn đồng/kg từ 2 tuần nay.

Ông Trương Văn Bình (huyện Cư M’gar, Đắc Lắc) than thở: “Năm nay buồn quá cháu ơi, chú làm 4ha mà chỉ thu được 1ha. Được giá nhưng mất mùa nặng thế này thì Tết nhất cũng như bình thường vậy thôi”.

Anh Nguyễn Văn Trường (xã Đắc Sắc, huyện Đắc Min, Đắc Nông) cũng chung tâm sự: “Nhà tôi có 3ha cà phê, năm ngoái thu hoạch được 9 tấn nhưng năm nay thì chỉ được 3 tấn. Năm nay phân bón đầu tư tăng cao làm cho thu nhập của gia đình tôi giảm sút nghiêm trọng. Chắc dịp này không đủ tiền Tết và quần áo mới cho mấy thằng nhỏ”.

Lớn nhất là Đắc Lắc với 178.000ha sản lượng 350.000 tấn, giảm 100.000 tấn so với vụ trước. Tỉnh Đắc Nông có 71.100 ha diện tích cà phê năm nay sản lượng chỉ đạt khoảng 121 ngàn tấn, giảm 1/3 so với năm ngoái. Ở một huyện có diện tích cà phê lớn như Lâm Hà (Lâm Đồng) và thuộc vùng đất mới có tầng bazan rất dày, có sông Đạ Đờn nước đầy quanh năm nhưng người trồng cà phê cũng than trời vì mất mùa.

Ông Trần Mai Phô (một nông dân xã Phú Sơn) cho biết: Năm ngoái, ở đây có 100/800 hộ thu từ 20 tấn cà phê trở lên nhưng nay chỉ còn khoảng 30% cỡ vài chục người, hầu như ai cũng thất thu; riêng tui năm ngoái 8 tấn, năm nay chưa được 3 tấn…”. Ở huyện Di Linh – nơi có diện tích cà phê lớn nhất, nhì Tây Nguyên với hơn 40.000 ha cũng xảy ra tình trạng mát mùa nhưng nhẹ hơn. Nhưng một điều lạ lùng là ngành chức năng tỉnh Lâm Đồng lại đưa ra con số quá lạc quan rằng sản lượng cà phê của tỉnh năm nay đạt 273.000 tấn, tăng 5%?

Việc cà phê Tây Nguyên vụ này mất mùa dường như đã được dự báo trước khi diễn biến thời tiết không thuận lợi khi mới ra hoa. Như tại Lâm Đồng, cùng vào thời điểm này năm ngoái khi bà con vừa tưới nước xong – cà phê mới ra búp thì gặp sương muối nên chỉ vài tuần sau đã bị thúi trái hoặc bông tự nhiên khô chết luôn rồi tự rụng.

Hiện tượng này xảy ra phổ biến với vườn cà phê già đã có tuổi thọ từ 10 năm trở lên. Và chỉ một ít diện tích vườn cà phê tơ mới được 3-5 năm là sức chịu đựng khá nên trụ được là vẫn đậu trái. Một số huyện ở Đắc Nông, Đắc Lắc lại bị khô hạn, các loại sâu bệnh phát triển làm cà phê ra trái ít. Theo nhiều người có kinh nghiệm trong chăm sóc cây cà phê thì với vườn cây già, đã thành chu kỳ cứ một năm được, một năm mất mà vụ trước đã được rồi (cả được về giá) nên năm nay phải mất mùa.

Bên cạnh đó, một tỷ lệ đáng kể cà phê Tây Nguyên trồng trên đất dốc hơn 15 độ hoặc đất không phù hợp nên luôn đối mặt với nạn thiếu nước khi trời hạn hán nên tình trạng mất mùa luôn rình rập. Các nhà khoa học đã nhiều lần cảnh báo về sự mất cân bằng về sinh thái của cây cà phê Tây Nguyên, do phát triển tự phát, diện tích tăng cơ học quá lớn làm ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng và cả tính bền vững của ngành sản xuất – kinh doanh cà phê Việt Nam.

Nguyên nhân thứ ba là nỗi lo sợ bị trộm nên bà con từ hái quả chín 3-4 lần/kỳ thu hoạch đã chuyển sang tuốt cà phê xanh làm giảm cả sản lượng lẫn chất lượng. Dù chính quyền các tỉnh đã ra văn bản từ đầu vụ nhưng vẫn không thay đổi được tập quán thu hái của người dân, vừa sợ bị trộm, vừa muốn tuốt một lần cho đỡ tốn công hái.

Theo ông Trần Quốc Thích, Trưởng phòng Trồng trọt Sở NN-PTNT tỉnh Đắc Lắc, việc thu hái cà phê xanh trở thành thói quen của người dân nên sản lượng chỉ đạt 65%, tỉnh không kiểm soát được, vì 80% diện tích cà phê của tỉnh do dân quản lý. Còn theo ông Nguyễn Vinh Luyện, Giám đốc Sở NN-PTNT Đắc Nông, nếu thu hái cà phê xanh thì sản lượng và chất lượng sẽ giảm khoảng 15%.

Viện Khoa học Kỹ thuật nông – lâm nghiệp Tây Nguyên đã tuyển chọn 19 giống cà phê mới, trong đó có 9 giống cà phê vối, 10 giống cà phê chè có năng suất để tăng sức cạnh tranh cà phê Việt Nam trên thị trường thế giới. Nhưng một khi nạn thu hái cà phê xanh đã trở thành một thói quen của người trồng cà phê Tây Nguyên thì chưa thể 1-3 năm tới ngành sản xuất cà phê Việt Nam có thể phát triển ổn định.

Và với người nông dân, trước áp lực giá cả tăng cao từ giống, phân bón, nhân công nước tưới thì chỉ cần thời tiết không thuận lợi sẽ phải đối mặt với nợ nần.

V.PHONG – C.HOAN