Làng An Hội thuộc phường 12, quận Gò Vấp (TPHCM) nổi tiếng với nghề làm lư hương nhưng trong ngày xuống lò đầu xuân năm nay, trong làng lại vắng tiếng búa và không hề có ánh lửa từ những lò nung… Các chủ lò nuối tiếc về “một thời vang bóng” của làng nghề hơn trăm tuổi này.
- Ngày xuống lò đi... phá lò
Hai nhân công Lương Thanh Minh và Trần Liễng trong ngày xuống lò.
Khoảng 4 giờ chiều ngày 26-2 (tức mùng 10 tháng giêng), tôi đến lò sản xuất lư hương của chú Trần Văn Nghiệp (thường gọi là Ba Cồ). Đúng ra, hôm nay là ngày xuống lò (ngày khai trương) của các lò làm lư hương trong làng như truyền thống bao nhiêu năm qua. Nhưng qua không khí im ắng tại nhà xưởng, tôi biết rằng, lễ xuống lò đã không còn ầm ào như xưa. Dụi mắt sau giấc ngủ dài, chú giải thích, hôm qua đã tổ chức khai trương rồi, còn hôm nay thì… nghỉ.
Chú dẫn tôi đi khắp 700m2 nhà xưởng chất chồng lư hương, khuôn đúc, củi, đất… và chỉ thoáng có 4 bóng người đang làm. Trên chiếc lò nấu đồng, nồi nấu đã mịn một lớp bụi. Song song là chiếc lò nung khuôn (khuôn đất sét, nung chín để đổ đồng) đang nham nhở bởi những nhát choòng đập lên xuống của một nhân công. Khi tôi đưa máy chụp ảnh, anh tỏ ý không bằng lòng; tôi không bấm máy nữa, coi như một cách tỏ niềm đồng cảm với anh về công việc không lấy gì làm vui vẻ ngay trong những ngày đầu xuân này. Chú Ba Cồ giải bày: “Bây giờ sản xuất ít, để lò to cũng phí. Tôi bảo công nhân thu gọn lại cho vừa với sức sản xuất”.
Tại xưởng sản xuất của chú Trần Minh Toàn (Năm Toàn), không khí có vẻ sôi động hơn với 10 nhân công đang hì hục gõ gõ đập đập. Đặt nồi mì đang nấu dở, chú cho biết, thường nhà chú thuê 15 người, cao điểm lên tới 30 người. Nhưng, bây giờ hàng bán chậm lắm cho dù là những ngày đầu năm, hội hè đình đám nhiều. Nhắc đến ngày xuống lò, đôi mắt của chú đượm buồn và cất lên giọng nhè nhẹ: “Gọi là ngày khai trương, mở hàng đầu năm thôi; chứ gọi Ngày xuống lò nghe nó… to tát quá!”.
Vâng. Không phải ngẫu nhiên những chủ xưởng lại cố “né” cái ngày trọng đại này. Trong năm qua, lò của chú Ba Cồ cũng chỉ xuất được gần 1.000 bộ lư; còn chú Năm Toàn một tháng cũng chỉ nấu được một nồi đồng 500kg - tương ứng khoảng 70-120 bộ lư. Tình hình trong những năm trước cũng không khá hơn và cứ đến ngày xuống lò, thay vì mở cỗ tưng bừng, mỗi nhà lại sắm riêng ba con gà, một chút rượu, thịt để lễ Tam Vị Thánh Tổ (ba vị tổ nghề Khổng Lồ, Dương Không Lộ và Khổng Minh Không). Vậy thôi…
- Chao chát tiếng búa
Theo các chủ lò, làng An Hội làm lư hương từ khoảng những năm 1890. Cao điểm nhất trong làng có hơn 50 lò, sau đó giảm dần, đến năm 1975 còn 35 lò, 7 lò vào những năm 90 và hiện tại còn đúng 5 lò. Trước kia, nhiều họ trong làng như: Trần, Ngô, Võ, Đinh… đều có người làm nghề này nhưng bây giờ chỉ có 5 anh em họ Trần còn giữ được nghề cha ông: Trần Minh Toàn (Năm Toàn), Trần Quốc Kiểng (Út Kiểng), Trần Văn Nghiệp (Ba Cồ); Trần Văn Thắng (Hai Thắng); Trần Văn Toản (Sáu Bảnh).
Anh Nguyễn Công Vinh đang chạm trổ hoa văn.
Cũng theo các chủ lò, sở dĩ “làng nghề” không thành “phố nghề” mà lụi thành “nhà nghề” vì giá đồng phế liệu liên tục tăng trong những năm qua. Trước kia, 1kg đồng chỉ 15 ngàn đồng, năm 2004, 2005 vào khoảng 25 ngàn đồng và hiện giá dao động ở mức 67-70 ngàn đồng/1kg. Đặc biệt, thời điểm cao nhất vào tháng 8 năm ngoái giá 1 kg đồng phế liệu lên tới 82.000 đồng. Đó là do bên Trung Quốc không ngừng vét đồng phế liệu, các chủ lò cũng phải mua với giá cao trong khi chất lượng đồng không đồng đều, tạp chất nhiều nên giá thành càng độn lên.
Mặt khác, về thành phẩm, lư hương của các lò sản xuất thủ công ở An Hội đang chịu sự cạnh tranh từ các lư hương của các công ty (sản xuất theo dây chuyền), và đặc biệt là hàng từ Trung Quốc.
Một nguyên nhân nữa khiến các lò thu gọn quy mô sản xuất là do làm nghề này đòi hỏi diện tích mặt bằng lớn. Chỗ chứa khuôn, để đất, xây lò nấu, chỗ tiện, nguội… như vậy, phải trên dưới 100m2 mới đủ “bày vẽ” một xưởng làm lư hương. Lương công nhân cũng chỉ trả được từ 800.000-2.000.000 đồng/tháng, tùy từng khâu, nên nhiều người không… thèm làm dẫn tới rất khan hiếm nhân công. Một sự thật đáng buồn là chỉ còn 5 hộ tiếp tục duy trì được lò xưởng nhưng càng buồn hơn khi bản thân 5 hộ này cũng không thể tập trung mọi nhân lực, vật lực vào làm lư hương được. Chú Năm Toàn đã cắt một phần mặt tiền xây nhà cho thuê, chú Út Kiểng mở thêm dịch vụ cho thuê xe du lịch, chú Ba Cồ thì một mình trông coi nhà xưởng còn vợ mở hiệu bán… cơm bụi.
“Có thế mới giữ được nghề, nuôi được gia đình”- chú Ba Cồ tâm sự, lim dim đôi mắt nhìn theo sợi khói bồng lên lơ lửng từ đầu điếu thuốc lá. Vào năm 1985, chú đã chuyển sang nghề trồng bông (trồng hoa). Nhưng, sau 4 năm, đến năm 1989, chú lại quay lại nghề đúc lư hương vì… nhớ nghề quá! Lò, nhà xưởng vẫn còn, chú lại bắt tay vào làm. “Buôn bán có bổng có trầm nhưng mình không thể bỏ nghề của cha ông để lại được. Bỏ nó là có tội với cha ông. Bỏ nó thì đi đâu, nhìn thấy cái lư hương có cảm giác… đau lắm!”- chú nói tiếp.
Chú Năm Toàn lại mơ ước về cái thời sôi động ngày xưa, thời phường 12 còn ít nhà cửa, các hộ làm lư hương án ngữ cả một góc phường. Bây giờ, nhà đông, người làm lư hương ít. Vào làng, hỏi “làng làm lư hương” không khéo, người ta lại trả lời là… “không có!” Buồn lắm! Chú ao ước, những gia đình còn lại có thể thành lập một cái hội, để ngày lễ cúng bái cho đàng hoàng hơn, mọi người bắt tay nhau, cùng dìu nhau gìn giữ ngọn lửa của nghề.
Sự mất đi của làng nghề An Hội cũng như nhiều nghề thủ công khác không phải là điều khó hiểu. Điều đó nằm trong guồng chung của thời mở cửa: nhiều nghề cũ mất đi và nhiều nghề mới nảy sinh. Nhưng về An Hội, vẫn thèm được nhìn ống khói xộc lên từ nồi đổ đồng; thèm hít hạt bụi phất phơ từ máy nghiền đất; thèm nghe tiếng chát chúa từ những thợ chạm; thèm sờ những lư đồng mịn màng, mát rượi ánh lên màu vàng chói từ những góc tường và thèm tiếng nổ lách tách của củi cháy để nung khuôn.
Ơi… An Hội! Nghĩ mà chua xót cho cái lý do treo biển (quảng cáo) của chú Ba Cồ: Trưng cái biển để người ta nhìn vào còn biết là mình vẫn làm lư hương chứ không thì...
ĐƯỜNG LOAN
