Làng Quảng Kim (huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình) ngự dưới chân núi Phượng, khép mình bên dòng sông Loan đẹp như bức tranh vẽ. Làng thuần mộc với làn điệu hát Kiều nổi tiếng cả vùng Bắc Trung bộ. Cứ đến tiết thanh xuân, người làng từ già xuống trẻ, từ đầu làng đến cuối xóm ai ai cũng lẩy một vài câu Kiều làm đầu câu chuyện, thành ra làng lúc nào cũng vui, cũng hòa mục.
Vượt qua cầu sông Thai - một nhánh của dòng sông Loan, chúng tôi đến xã Quảng Kim. Ông Phan Uy, một người mê hát Kiều dẫn chúng tôi đến nhà ông Đặng Văn Đôn (năm nay ngoài 70 tuổi) - Chủ nhiệm câu lạc bộ hát Kiều của làng. Thời trai trẻ, ông Đôn vào vai Kim Trọng khiến lắm thôn nữ phải thầm yêu trộm nhớ. Ông Đôn vốn gốc ở Thừa Thiên - Huế, Quảng Kim là quê vợ, khi về hưu ông mê hát Kiều của vùng đất này mà "tình nguyện" trọn đời giã biệt cố đô, để đi theo chiếu Kiều Quảng Kim. Ông Đôn cho biết, hát Kiều ở Quảng Kim đã có hơn hai trăm năm. Năm 1937, làng có đến 2 đoàn hát Kiều do ông Đại và ông Từ Huệ phụ trách, đi diễn Kiều khắp nơi. Trong thời kỳ chống Pháp, đoàn hát Kiều của làng được sát nhập vào đội văn nghệ tuyên truyền của xã đi biểu diễn khắp vùng tự do.
 |
| Một buổi tập trước lúc chiếu Kiều Quảng Kim đi diễn xa |
Ông Đôn kể: "Hồi tui mới về ở rể, các bậc trưởng thượng nói làng Quảng Kim tồn tại cùng tiếng trống chầu theo điệu Kiều...". Hiện ông Đôn tuy đã già nhưng vẫn tỏ tường mọi chuyện về cái thời xa xưa của đội hát Kiều làng ông. Cái thời ấy đã xa như cổ tích. Cái thời mà ai ai cũng mê hát Kiều và bằng mọi cách phải đưa con cháu vào đội hát Kiều. Đến khi chiếu Kiều quá đông thì người làng tự lập ra nhiều chiếu khác, hát chơi trong làng cho thỏa thích. Ông Đôn kể: "Mỗi đêm hát, lý trưởng phân công cho một nhà lo chuyện nấu nướng phục dịch. Người giàu thì lên năm bảy mâm sang trọng, người nghèo cũng lo được nồi cháo lớn. Sau buổi hát, cả đội Kiều và chức sắc làng cùng ăn. Dân làng Quảng Kim mê hát Kiều lắm, cho nên dù rất nghèo nhưng nhà nào cũng mong lý trưởng cho gia đình họ được lo mâm cơm, nồi cháo để đội hát Kiều ăn sau khi hát. Nói thiệt với chú, chiếu Kiều làng tồn tại và phát triển thời đó chính nhờ những mâm cơm, nồi cháo hát ấy đấy. Con cháu làng này nhiều đời trước, có đi làm vương làm tướng gì cũng không thể quên tiếng trống lẩy Kiều làng mình đâu. Ai có làm ông to bà lớn ở đâu cũng nhớ đến việc góp sức cho mâm cơm hát của đội Kiều. Thế cho nên hát Kiều Quảng Kim mới đình đám khắp vùng".
Cũng như thân phận nàng Kiều, chiếu Kiều Quảng Kim cũng trải qua đoạn trường dâu bể. Trong khoảng thời gian chống Mỹ đến những năm 80 của thế kỷ trước, chiếu Kiều của làng lắng xuống rồi thất truyền trong dân gian. Những lúc nghĩ lại, ông Đôn buồn đến nẫu ruột. Nhiều đêm thao thức với tâm nguyện làm sao cứu chiếu hát Kiều của làng. Được ông Từ Xuân Ấn (một người từng diễn nức tiếng vai Từ Hải) tận tâm giúp sức, ông Đôn quyết tâm phải khôi phục làn điệu hát Kiều của làng. Ông Đôn kể: "Năm 1990, bầy tui bắt tay khôi phục lại làn điệu hát Kiều. Bước đầu phải sưu tầm kịch bản. Đây là công việc hết sức vất vả, phải sưu tầm các kịch bản rồi trước phải vì điệu hát này đã lắng xuống lâu rồi nên nó thất lạc mỗi nhà một vài tờ, có nhà còn giữ, có nhà cho làm giấy lộn từ lâu. Phải thông qua mấy trưởng thượng của làng, xin các cụ nhớ lại mấy điệu hát Kiều rồi chép lại để khỏi thất truyền. Sưu tầm được kịch bản rồi thì phải tìm các cụ trong đội hát Kiều năm xưa để biết phải hát những làn điệu gì. Cuối cùng tập hợp lại, rồi chỉnh lý nhằm có kịch bản hoàn chỉnh đậm tính truyền thống".
Với công việc này, làng của ông Đôn làm mất 4 năm. Hiện kịch bản hát Kiều Quảng Kim có 65 trang viết tay với 31 điệu hát Kiều kết hợp hát tuồng Quảng Bình, đã làm nức lòng nam phụ lão ấu trong vùng. Ngoài những làn điệu hát như nói lối, hát xướng, ngâm thơ, hát Kiều ở Quảng Kim còn có điệu "la chớ"; theo ông Đôn, đây là làn điệu độc nhất vô nhị chỉ Quảng Kim mới có. Ông Đôn cũng khoe: "Trong chuyến nghiên cứu về làn điệu dân ca và hát Kiều, Tiến sĩ Nguyễn Tri Nguyên - Viện phó Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam đã nhận xét hát Kiều ở Quảng Kim mang nhiều nét độc đáo bản địa, khác với hát Kiều của Nghệ Tĩnh; là một kho tàng âm nhạc dân gian quý giá cần được bảo tồn và phát triển". Khi kịch bản tươm tất, làng Quảng Kim liền thành lập câu lạc bộ hát Kiều và từ năm 1993 đến nay, chiếu Kiều Quảng Kim đã hết dâu bể.
Đội hát Kiều làng Quảng Kim hiện có 20 thành viên, họ là những người "bị" tiếng hát Kiều ngấm vào máu thịt. Đội Kiều của làng tháng nào cũng sinh hoạt định kỳ 2 lần tại nhà ông Phan Uy. Trang phục, đạo cụ, anh em trong đội tự nguyện bỏ tiền mua. Trong ngày lễ, tết, ngày 3-2, 30-4, hoặc những ngày lễ trọng của đất nước, chiếu Kiều lại diễn, lại hát cho dân làng xem. Ông Phan Uy nói: "Ai ai trong làng cũng mê hát Kiều". Bác Từ Tính, người thuộc nhiều đoạn Kiều nhất từ vai Viên Ngoại, Thúc Sinh, Kim Trọng, dẫn tích, lính lệ… tâm sự: "Ngày mô tui cũng hát Kiều, vui buồn chi tui cũng hát Kiều. Nếu một ngày không hát một hai đoạn Kiều thì tui không chịu được". Rồi bác cất lên một đoạn dẫn tích: " Mười lăm năm một gánh hoa tàn, con tạo trêu người khéo hợp tan…".
Bây giờ, người Quảng Kim đã hát Kiều mọi lúc mọi nơi. Ru con, ru cháu cũng hát Kiều, làm ruộng cũng hát Kiều, bắt cá dưới sông Loan hay đi lấy củi dưới chân núi Phượng cũng lẩy vài câu Kiều… cho da diết với khói lam chiều nhà quê.
Minh Phong - Phạm Phú | 
