Nghe tin “Bí thư Khanh” (Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai) sẽ lên thăm trường, thăm nhà ở mới, già làng Khyot bỏ hai ngày liền đi tìm những cây lồ ô già nhất trong rừng đem về nướng trên bếp lửa cho chín và vót thành bó đũa đẹp. Khyot cột bó đũa thật chặt bằng hai sợi cật tre nung lửa bóng loáng, đưa tặng Bí thư Khanh và nói: “Người Kinh với người Bana yêu thương, gắn bó nhau như bó đũa này nhiều đời rồi đấy, mình đừng tháo rời bó đũa ra sẽ không ai hại được mình...”. Câu chuyện bó đũa ngày xưa được già làng Khyot “làm mới” lại ở giữa chốn núi xa này khiến chúng tôi cảm động.
 |
|
Già làng Khyot (đứng thứ hai từ phải) tặng Bí thư Khanh (bìa phải) bó đũa ngày khai giảng. |
Con đường ra sườn Đông dãy núi Trường Sơn thật gian nan. Chiếc xe Uoát khi trôi ngang, lúc đi ngược và chàng tài xế luôn phải gồng cứng tay điều khiển chiếc xe đi tới bằng …kính chiếu hậu. Con đường nhầy nhụa, hiểm nguy vào xã Konmahah Đông (huyện DakDoa) chỉ dài 15km nhưng phải đi mất gần 5 giờ đồng hồ.
“Thế, xã Hà Đông có phải do người Hà Đông di dân vào ở?”, “100% dân xã là người Bana”, thấy chúng tôi ngạc nhiên, Bí thư huyện ủy Phạm Ngọc Thạch giải thích nửa đùa, nửa thật: “tên xã dài, đường đi lại vất vả, nhiều người chạy về đến huyện họp, hụt hơi nên khi báo cáo chỉ còn - “Mình..ở ..ha đông”. Lâu rồi người ta quen gọi thành Hà Đông “?!
Leo ngược những con dốc đầy sình lầy hơn hai cây số, Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Tuấn Khanh quay sang nói với Chủ tịch UBND tỉnh: “Mình mà không đi bộ đến “đứt dép” thì con đường sẽ vẫn cứ trơ ra đến năm sau anh Tám Dũng à” (con đường vào xã Konmahah Đông có kinh phí 25 tỉ đồng dự kiến sẽ hoàn tất vào tháng 12-2005, nhưng đến tháng 9, Sở GTCC tỉnh mới thực hiện khoảng 50% công trình).
Đi vào xã Konmahah Đông dự khai giảng năm học mới, trao học bổng và khánh thành nhà ở tập thể cho học sinh trên con đường độc đạo xấu kinh hoàng lần này có lẽ chỉ thiếu Giám đốc Sở GTCC! Ôâng Bí thư Tỉnh ủy nhắn mấy cậu dân quân người dân tộc đang lội ngược những vũng lầy ra ngoài để chuyển 20 xe đạp, quà bánh Trung thu và cặp táp của Báo Sài Gòn Giải Phóng, Báo CA TPHCM và UBND tỉnh Gia Lai: “Mời giùm tôi ông GĐ sở GTCC đi vào xã cho tôi gặp ngay nhé”.
Năm 1960, Đinh Đăm 20 tuổi, biết chữ và thông minh nên mục sư nước ngoài đến đây truyền đạo đã chọn anh làm phụ lễ. Một lần, Đinh Đăm bị ốm nặng đến độ cha đã làm lễ tẩy tội, thầy mo đã cúng Giàng “thì bộ đội Tuấn Tài đến căn chòi nhỏ bế mình dậy, nhét vào miệng viên thuốc đắng lắm… sau đó, bộ đội Tài cho Đăm uống thuốc và ăn cháo gạo với muối hột nhiều ngày liền. Thế là, mình sống lại… Bộ đội Bok Hồ cứu mình đấy”, Đăm kể thế. Rồi Đăm thôi không đi phụ lễ cho cha mà đi chỉ phụ việc cách mạng cho bộ đội Tài.
Lính Mỹ ở đồn Kaikop (ngã 3 mỏ vàng Tà Huỳnh – Daksơmei) quen biết phụ lễ Đăm trong những buổi lễ chúa nhật, Đăm lại hay la cà trong đồn nên lính Mỹ “chẳng để ý” chuyện Đăm đưa nhiều lượt cán bộ ta cùng tài liệu mật qua đồn. Và cũng nhờ nghe ngóng được “lịch càn” từ các lính Mỹ, Đăm đã giúp nhiều cán bộ khu ủy khu V lánh nạn kịp thời.
Cũng từ những thông tin ấy, bộ đội chủ lực ta ở Đông Trường Sơn đã đánh những trận “ra trò” ngay trước mũi đồn Kaikop. Rồi Đăm được cán bộ giải thích về Đảng, về Bok Hồ… Năm 1962, Đinh Đăm được cán bộ Nguyễn Tuấn Tài, có tên khác là Trần Kiên giới thiệu vào Đảng.
Năm 1975, cán bộ Trần Kiên (Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai – Kom Tum lúc đó) về huyện giao Đinh Đăm nhiệm vụ Bí thư xã Konmahah Đông. Và, Đinh Đăm đương nhiệm chức vụ ấy đến hết năm 2000.
Vừa nhận chức Bí thư xã, Đăm tìm ngay Khyot, một thanh niên ở xã “từng học hết lớp 7” để bàn chuyện mở lớp dạy học cho bọn trẻ trong xã. Bởi theo Đăm, dân phải biết chữ mới tiến bộ, không bị bọn xấu lừa gạt.
Ngôi trường được dựng lên nhanh chóng vì nghe lời Đăm, ai cũng muốn con mình biết cái chữ. Bọn trẻ con các làng xa đều chăm học dù phải vượt qua 5 con suối, hai cái núi cao mới đến được trường. Một hôm, nghe “có hai trò” suýt bị nước suối to cuốn trôi, Bí thư Đăm bàn với thầy Khyot và cha mẹ các cháu vào rừng chặt tranh, tre, lồ ô đem về dựng cái “ký túc xá” cho bọn trẻ ở làng xa bên cạnh trường.
Cái “ký túc xá” bằng tranh, tre nên theo thời gian ngày càng xiêu vẹo, ọp ẹp và sàn nhà bằng vạt bằng tre cũng gãy bể nhiều chỗ. Có đêm bọn trẻ đang ngủ thì thằng Hyắt, con Đinh Tho kêu toáng trong bóng tối đen như mực.
Đám bạn tưởng nó ngủ mơ thấy Giàng nhưng nghe nó kêu đau dưới lưng mình, bọn trẻ lục tục ngồi dậy đốt cái đèn dầu nhỏ soi thì phát hiện nó bị lọt sàn rơi xuống đất bởi lăn ra chỗ sàn bể. Thầy Hiệu phó Khyot sau khi nghỉ hưu trở thành già làng vẫn thương “cái kẻng gọi học trò mỏng đi nhiều” và thương cả căn nhà sàn mình dựng nên xin ở lại làm bảo vệ và “vá nhà” cho trẻ ở khỏi bị lạnh.
Tháng 3-2005, Đoàn công tác do Bí thư Tỉnh ủy dẫn đầu đi thị sát tiến độ các chương trình của Chính phủ dành cho người dân tộc ở xã Konmahah Đông đến thăm trường và ký túc xá. Khom người chui vào căn nhà sàn ọp ẹp, trống trước hở sau của bọn trẻ theo “lời mời” của già làng Khyot, Bí thư Tỉnh ủy lặng người và quyết ngay: xây ký túc xá mới hai phòng ở đủ để 50 học sinh làng xa ở lại và tặng các cháu bốn quạt máy, hai TV.
Lo “cái chữ” xong, Bí thư Đăm nghĩ đến chuyện no “cái bụng” của dân. Đăm theo chị Đinh Kiều, ban kinh tế huyện đi thăm khu vườn bời lời đang cho vỏ ở xã K’Dang. Nhìn những căn nhà gạch cùng những dây bắp đỏ ối treo trước nhà của bà con, thế là với quyết tâm “xã mình cũng phải no như thế” Bí thư Đăm đem kế hoạch sống ổn định và trồng bời lời xen canh với bắp, lúa bàn với bà con. Nhiều hộ không tin, vẫn phá rừng làm nương trên sườn núi. Đăm ức lắm. Thu hoạch đợt bời lời đầu tiên, Đăm đi mua ngay cái máy nổ, cái hộp người hát (TV) và cái “khoa học kỹ thuật”(tủ lạnh) mang về nhà.
“Biểu diễn” sự tiện ích của các món hàng lạ mắt kia, Đăm đổ đầy nước lạnh vào cái soong to và cắt tiết 2 con gà để nguyên lông rồi cho vào tủ lạnh. Ai đến nhà Đăm cũng khỉa một cục đá cho ngậm, rót một cốc nước lạnh “rơi răng” cho uống, cho rờ vào lông hai con gà nằm “ngoẹo cổ mỉm cười” trong tủ lạnh và xem TV múa hát. Thế là dân tin, nghe lời Đăm sống định canh định cư trồng bời lời và bắp lai.
Bốn năm qua, xã Konmahah Đông không còn phải cứu đói giáp hạt, 100% trẻ đến tuổi đều ra lớp và bọn lớp 9 như: Hyắt, Đinh Tho, Đinh Choet, Hongey… sẽ đến huyện học cấp 3 bằng xe đạp của Báo SGGP tặng… “Mình sẽ phải “nhắc nhớ” nhiều đứa con mình chăm học hơn. Nhận xe đạp mới này của Báo Sài Gòn Giải Phóng là cả làng cùng nể quí lắm…” nhiều phụ huynh học sinh đã nói thế khi họ tươi cười cùng con đẩy bộ chiếc xe đạp mới, vượt dốc,về nhà.
Konmahah Đông bắt đầu một ngày mới bằng tiếng gà gáy ngoài sân xã và nhiều người, trong đó có Đinh Đăm, có già làng Khyot và cả lũ học trò ở ký túc xá sẽ bắt đầu một ngày mới với chương trình truyền hình dành cho người dân tộc phát trên VTV 5 cùng với ánh dương bừng sáng dần sau rặng núi Trường Sơn xanh thẳm…
PHẠM THỤC
| 
