Trong số gần 400 di tích trên địa bàn Quảng Trị có hơn 2/3 di tích thuộc loại di tích lịch sử chiến tranh cách mạng, trong đó có 27 di tích đã được xếp hạng quốc gia, 3 cụm di tích được liệt vào danh mục di tích đặc biệt quan trọng. Tiềm năng đó đã được “khoanh vùng” trong chiến lược phát triển kinh tế du lịch trước mắt cũng như lâu dài của Quảng Trị. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng hệ thống di tích lịch sử văn hóa ở đây dường như chưa bắt nhịp với mục đích đã được vạch sẵn.

• Từ tấm biển chỉ dẫn...

Với khách tham quan du lịch, những tấm biển chỉ dẫn di tích có thể coi là người chỉ đường rõ ràng, chính xác nhất. Thế nhưng…

Tượng đài Trung đội Mai Quốc Ca.

Tại ngã tư quốc lộ 9 nối dài giao với đường Hồ Chí Minh qua địa phận huyện Cam Lộ (Quảng Trị), ngành giao thông đã dựng lên một tấm biển chỉ dẫn: “Nhà thờ Huyền Trân Công Chúa con vua Trần Nhân Tông tại xóm Chùa thôn Kim Đâu xã Cam An huyện Cam Lộ. Năm 1306, công chúa lấy vua Chiêm là Chế Mân để đổi lấy 2 châu Ô-Lý”. Thực tế, cả tấm biển chỉ dẫn chỉ đúng ở chi tiết mũi tên và con số 8km!

Cách đó 8km quả thật có một di tích, nhưng không phải nhà thờ Huyền Trân Công Chúa mà là miếu Bà Chúa Ngọc. Chúa Ngọc là tên gọi theo tiếng Việt để tôn xưng một vị nữ thần người Chăm: thần Mẹ xứ sở-Mẫu đất-Po Yan Ynư Nagar.

Những làng xã nông nghiệp ở miền Trung nói chung, Quảng Trị nói riêng đa số đều có miếu thờ vị nữ thần này. Miếu Bà Chúa Ngọc ở thôn Kim Đâu (Cam Lộ) là một trong số những ngôi miếu đó. Tài liệu về di tích danh thắng Quảng Trị ghi rõ ràng như vậy nhưng biển chỉ dẫn di tích thì vẫn ghi theo cách riêng của... biển (?).

Một cặp biển chỉ dẫn “song sinh” khác của một di tích tầm cỡ là cầu Hiền Lương bắc qua sông Bến Hải cũng ở trong tình trạng sai không đáng có. Đây là chiếc cầu được phục chế từ nguyên bản là cây cầu xây dựng năm 1952. Hai đầu cầu Hiền Lương mới này hiện đang có hai tấm biển chỉ dẫn ghi nội dung: “Phục chế cầu Hiền Lương” trong khi lẽ ra ở thời điểm hiện tại, tấm biển chỉ dẫn phải ghi thông tin: “Cầu Hiền Lương phục chế”. Việc đặt động từ “phục chế” lên đầu dòng đã làm sai lệch nội dung và chức năng của tấm biển, thay vì là biển chỉ dẫn di tích nó lại trở thành biển báo hiệu.

Vì sao người ta lại ghi như thế? Ông Lê Đức Thọ, Phó Giám đốc Bảo tàng Quảng Trị trả lời: “Thông thường, trước khi ngành giao thông đặt biển chỉ dẫn di tích (nhiệm vụ của họ) thì phải có sự phối hợp với các ngành liên quan, đặc biệt là ngành văn hóa và các nhà nghiên cứu chuyên ngành về lĩnh vực này để có đủ thông tin và đảm bảo độ chính xác cho nội dung ghi trên biển chỉ dẫn. Chẳng hiểu vì lý do gì người ta không thực hiện nên mới ra nông nỗi”.

Chuyện khó tin nhưng có thật này xảy ra ngay tại trung tâm Khu Di tích đôi bờ Hiền Lương - khu di tích được liệt vào danh mục di tích đặc biệt quan trọng. Khách du lịch dừng chân ở đây có tới hàng trăm, hàng ngàn lượt. Họ ngắm nghía và cứ thế ghi hình, chụp ảnh rồi mang đi muôn nơi hai tấm biển “sự cố” trên mà làm lưu niệm.

Ông Lê Đức Thọ còn kể ra một loạt những tấm biển chỉ dẫn di tích “oái ăm” khác vẫn tồn tại tại các di tích trên địa bàn tỉnh Quảng Trị . Có quá nhiều sự nhầm lẫn và sai lệch trong hệ thống biển báo và biển chỉ dẫn di tích mà theo ông nếu cứ theo đó thì đừng nói gì khách tham quan du lịch, ngay cả người trong tỉnh cũng chẳng biết đường nào mà lần.

• ...đến thực trạng di tích

Biển chỉ dẫn di tích đến nhà thờ Huyền Trân Công Chúa.

Xin nói đến tượng đài Trung đội Mai Quốc Ca ngay đầu cầu bờ Bắc sông Thạch Hãn (Thành cổ Quảng Trị) vốn quá quen thuộc với người Quảng Trị cũng như nhiều du khách thường ngược xuôi trên hành trình thiên lý Bắc-Nam.

Mọi thứ ở đây đang bị rơi vào quên lãng và có nguy cơ trở thành phế tích. Người ta đã bẻ gãy hầu như tất cả số vòi nước, ống nước của hệ thống tưới cây cảnh trong khuôn viên tượng đài, cây cỏ khô héo, lối đi đầy rác và gạch vỡ, cỏ dại thậm chí trên nền tượng đài chính còn có cả nến cháy dở vung vãi và lăn lóc gần đó là những chiếc... ly rượu.

Trong khi đó, cụm tượng đài là cả một công trình nghệ thuật đáng giá. Khi mặt trời lên đỉnh đầu, tháp tượng đài bằng inox sừng sững hắt lên luồng sáng bạc làm cho đỉnh tháp có vẻ cao hơn so với thực.

Rồi một phần tia sáng đó rải xuống mặt sông Thạch Hãn, dịu đi giữa màu nước ve chai đang chuyển nhanh về phía hạ nguồn. Còn phần kia, phần chùm sáng mạnh hơn thì vắt nghiêng qua những giọt máu tượng trưng trong lòng tượng đài. Chùm tia sáng đi qua những giọt máu lung linh tưởng như đang nhỏ xuống nơi đầu cầu Thạch Hãn, cứ thế dọi về phía mấy bậc tam cấp, nơi khách tham quan thường dừng bước để dâng hương.

Từ đây có thể đọc được một tấm biển chỉ dẫn làm bằng đá: “Nơi đây, ngày mùng 10 tháng 4 năm 1972, trung đội Mai Quốc Ca đã chiến đấu ngoan cường và anh dũng hy sinh đến người cuối cùng, đến hơi thở cuối cùng và hiến dâng giọt máu cuối cùng để hoàn thành nhiệm vụ”. Ông Ngô Thanh Bảo, Giám đốc Ban Quản lý di tích và danh thắng Quảng Trị có lẽ đã thành thật khi nói: “Nhìn di tích bị xuống cấp cảm thấy có lỗi với quá khứ, nhưng di tích đó đã giao cho địa phương (xã) quản lý, biết làm thế nào”(?!)

Cách đó chưa tới mười phút đi bộ lại một trường hợp khác- tượng đài Đại đội giữ chốt Long Hưng bên lề quốc lộ 1A, phía Nam Thành cổ Quảng Trị. Thật khó để nhận ra tượng đài bởi sự xuống cấp của nó đang song hành cùng môi trường hoang dại. Rác, cỏ dại, bát hương bị vỡ... khiến tượng đài như khép nép “thu mình” trước cảnh người ngược xuôi qua lại. Bao nhiêu du khách đã dừng chân trước tượng đài này, bao nhiêu cựu chiến binh và trong số họ, ai từng có mặt trong 81 ngày đêm Thành cổ đã đến đây hoặc về đây để đọc lại lời thề “Còn người còn trận địa” của đại đội 5 trung đoàn 48, sư đoàn 320 giữ chốt Long Hưng xưa?

Có lẽ, với cảnh tượng ở những di tích nói trên thì hướng dẫn viên du lịch hay thuyết minh di tích thầm mong đừng có du khách nào đến tham quan di tích. Trên thực tế, những di tích lớn như nhà tù Lao Bảo, sân bay Tà Cơn, địa đạo Vĩnh Mốc, Thành cổ Quảng Trị, những nơi có ban quản lý di tích hẳn hoi và có đội ngũ nhân viên phục vụ, nói cách khác, là những di tích có nguồn thu thì di tích luôn được quan tâm tôn tạo, nâng cấp thường xuyên.

Còn đối với các di tích nhỏ (?!), di tích mang tính “vệ tinh” như đã đề cập thì hầu hết đang nằm trong “hoàn cảnh chung” khó gỡ như vậy. Suy cho cùng thì, di tích phụ thuộc vào kinh phí, kinh phí phụ thuộc... thời gian, thời gian lại cân nhắc “tầm” di tích, chu chuyển xoay vòng tìm đầu ra như một bài toán đố.

Để kết thúc, chúng tôi xin trích mấy dòng đánh giá sơ bộ của ngành văn hóa Quảng Trị: “Di tích lịch sử văn hóa Quảng Trị giàu có về tiềm năng, đa dạng về loại hình nhưng hiện tại đang đứng trước một thực trạng đáng buồn; một sự tàn phá ghê gớm từ nhiều hướng, nhiều chiều mà trong một tương lai gần, nếu chúng ta không biết trân trọng, giữ gìn và tôn tạo thì chắc chắn vốn di sản truyền thống này sẽ nhanh chóng bị mai một và quên lãng cùng thời gian” (Di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh tỉnh Quảng Trị, 2004, tr. 38). Đánh giá thì có, còn sửa chữa, khắc phục thì chưa thấy – Bao giờ? 

MINH THẮNG - TÂN LÂM