Ở Kon Tum có một thể loại văn hóa dân gian đặc sắc của người Xê Đăng đã được phát hiện vào năm 2001 là sử thi Đăm Đuông (STĐĐ), nhưng...
“Cậu là người hay viết báo sao không có phản ứng gì khi ở Kon Tum STĐĐ đang dần đi vào quên lãng?” - Câu nhắc nhở của anh bạn đồng nghiệp đã thôi thúc chúng tôi vượt hàng chục cây số gập ghềnh đến làng Kon Gur xã Ngọc Wang huyện Đăk Hà (Kon Tum) để tìm gặp nghệ nhân A Ar (người dân tộc Kơ Dong Sơ Rá). A Ar còn thuộc khá nhiều tác phẩm STĐĐ. Không những thuộc, ông còn hay ngồi hát phục vụ bà con trong làng.
 |
|
Nghệ nhân A Ar - người còn thuộc nhiều tác phẩm sử thi Đăm Đuông. |
STĐĐ là một thể loại văn hóa đặc sắc của người Xê Đăng, được phát hiện tại làng Kon Gur xã Ngọc Wang huyện Đăk Hà. STĐĐ hiện có tất cả 30 chỉnh thể độc lập, mang tính lô gíc cao.
Trò chuyện với chúng tôi, anh A Tuất, sinh năm 1965, con rể của nghệ nhân A Ar, cho biết: Nội dung của sử thi kể về mọi hoạt động trong cuộc sống của một nhân vật có tên là Đuông, một chàng thanh niên to khỏe, đẹp trai, có đầu óc thông minh và tính sáng tạo, đại diện cho người Tây Nguyên dám chiến đấu với quỷ dữ, thần linh và kẻ ác để bảo vệ cuộc sống cho buôn làng. Mọi sinh hoạt như: lấy vợ, sinh con, làm nô lệ, đi lính cho vua v.v... cũng được thể hiện rất cụ thể, sống động trong từng tác phẩm.
Những câu chuyện đó rất đỗi thân thương, gần gũi đối với cuộc sống của người Xê Đăng như: Đuông đi lính (Đuong Bro Linh), Đuông kiếm vợ (Đuong Đăm Lăng Ko Đri), Đuông lấy vợ trên trời (Đuong Ko Đri Phăng Lăng), Đuông làm nhà Rông (Đuong Jang Be Je), Đuông làm ăn (Đuong Jang Kă) v.v...
Hiện nay, tuy đã vào tuổi “Thất thập cổ lai hy” (sinh năm 1935) nhưng nghệ nhân A Ar còn nhớ và hát được tổng cộng 98 tác phẩm. Tác phẩm dài nhất thu hết 11 băng, ngắn nhất thu hết 4 băng (loại 90 phút). Anh A Tuất còn cho biết: Hiện nay, người Xê Đăng ở Kon Tum chỉ còn lại A Ar và A Ri là hai người biết hát STĐĐ.
Nghệ nhân A Ar kể, ngày trước, lúc 15 tuổi ông thường xuyên chăm chú lắng nghe từng câu, từng bài do ông A Mruông hát (A Mruông là ông nội của A Ar). Cũng do chăm chú lắng nghe như vậy nên ông thuộc nhiều tác phẩm của STĐĐ. Vừa nói, ông vừa giở cho chúng tôi xem cuốn sổ đã cũ mèm, trong đó thống kê tất cả các tác phẩm mà ông đã thuộc theo thứ tự từ 1 đến 98. A Ar cho biết: Ngày trước, cứ cách 1 - 2 tối bà con trong thôn lại kéo nhau đến chật ních ngay tại nhà ông. Họ tập trung theo dõi, chăm chú lắng nghe ông hát. Bắt đầu từ lúc mặt trời khuất sau ngọn núi, kéo dài cho đến khi con gà đã gáy đầu nương, bà con mới rủ nhau trở về nhà đi ngủ.
- Sao nghệ nhân không tiếp tục hát cho dân làng mình nghe nữa? – Thoáng chút buồn trên gương mặt già cỗi, đen sạm nắng gió Tây Nguyên, A Ar bảo: Buôn làng đã đổi mới rồi, mọi người mua sắm được ti vi, đầu đĩa, điện thắp sáng đến từng nhà nên họ chỉ xem phim thôi, không đứa nào chịu nghe ông hát nữa. Cũng từ đó, cứ mỗi khi buồn A Ar lại ngồi một mình hát STĐĐ cho khuây khỏa trong lòng...
Ngồi trò chuyện cùng A Ar, chúng tôi cũng mang một nỗi buồn canh cánh trong lòng khi hiểu rằng STĐĐ đang dần chìm vào quên lãng.
 |
|
Lễ hội cồng chiêng của đồng bào dân tộc Tây Nguyên. |
Thật ra, ngay sau khi STĐĐ được phát hiện, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Quang Trọng, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa dân gian, đã cất công từ thủ đô Hà Nội mang theo máy ghi âm và hơn 100 cuộn băng cát - sét (loại 90 phút), vào Kon Tum để ghi âm sử thi này.
Trung tâm Nghiên cứu văn hóa dân gian đã cử Giáo sư Ngô Đức Thịnh làm chủ biên để tiến hành nghiên cứu. Cuối cùng đã đi đến kết luận STĐĐ hiện đang là thể loại có giá trị bậc nhất tại Tây Nguyên.
Đầu năm 2004, tại Kon Tum, dự án sưu tầm, biên dịch, lưu giữ và mở các lớp học sử thi được triển khai. Trong đó, kinh phí cho việc mở các lớp học này cũng ngót nghét trên 100 triệu đồng. Dự án kéo dài trong một năm, mỗi học viên tham gia được hỗ trợ 10 ngàn đồng/ngày.
Qua trao đổi với ông A Ri (người trực tiếp giảng dạy lớp học) chúng tôi được biết lớp học chỉ duy trì được chưa đầy một tháng do học viên không nhận được tiền hỗ trợ kịp thời nên họ phải lên nương rẫy tìm cái ăn đảm bảo cho cuộc sống của mình. Ai cũng phải buồn lòng nhìn lớp học giải tán.
Khi trao đổi với chúng tôi vấn đề này, nghệ nhân A Ar, A Ri, thôn trưởng A Tôn và anh A Tuất, cũng như các học viên “gác bút” giữa chừng đều có chung tâm trạng buồn cho STĐĐ không được quan tâm đúng mức, buồn cho “chàng Đuông” rồi sẽ không còn trong trí nhớ của bà con Xê Đăng, buồn cho những quan tâm của Viện văn hóa dân gian, Trung tâm Nghiên cứu văn hóa dân gian quốc gia như “cơn mưa rào” trong chốc lát, chỉ đủ làm mát sử thi chứ chưa đem lại hiệu quả thiết thực và lâu dài…
Anh bạn đồng nghiệp của tôi quả đã có lý khi cho tôi có dịp tìm vào chốn sử thi để hiểu và chia sẻ nỗi buồn cùng các nghệ nhân nơi “vùng sâu vùng xa” ấy. Việc STĐĐ đi vào quên lãng khi A Ar, A Ri trở thành người thiên cổ sẽ chỉ là vấn đề thời gian. Việc người Xê Đăng muôn đời sau không còn biết gì về STĐĐ sẽ trở thành sự thực khi các cấp, các ngành chưa ra tay cứu lấy. Người viết bài này mong ngành văn hóa thông tin các cấp sớm tìm ra biện pháp hữu hiệu để giữ lại trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam thể loại sử thi đặc sắc này.
Hãy cứu lấy STĐĐ!
TRẦN HOẢI NAM
| 
