Mỗi năm, khi gió chướng mang cái se lạnh và vị mặn từ biển Đông vào đất liền cũng là lúc dân các xã: Vinh Kim, Kim Hòa, Mỹ Hòa, Mỹ Long, Mỹ Long Bắc (huyện Cầu Ngang tỉnh Trà Vinh) vào vụ “săn tôm bạc đất”. Nghề làm tôm khô ở đây cũng nhờ đó phất lên và dần khẳng định được tên tuổi của mình trên thị trường.

• Sản vật trời cho!

Tháng Chạp. Đồng lúa mùa ở Cà Tum, Chà Và, ấp Rẫy… (xã Vinh Kim) ửng vàng. Sương sớm chưa tan, lão nông Trần Văn Mười đã cùng tốp người dỡõ lú tôm (ở ấp Cà Tum) từ ngoài đồng quảy gánh về. Cầm trên tay hơn chục cái lú với hơn hai ký tôm tươi rói, ông Mười khề khà: “Thường, có hai con nước ròng vào ngày rằm và 30 Âm lịch hàng tháng, tôm chạy nhiều lắm! Chỉ cần 2 công đất, có bao ngạn nuôi nhử tôm bạc đất là có thu nhập hàng triệu đồng/tháng, khỏe ru”.

Xã Vinh Kim có hơn 3.000 hộ dân chuyên trồng lúa mùa, thì 80% hộ có cuộc sống ổn định, khá giả nhờ nguồn lợi con tôm đất. Bởi vậy, dân địa phương mới truyền tụng rằng: Con tôm bạc đất là “đặc sản trời ban”! Anh Tư Đông khoe rằng, giá tôm bạc đất lúc này tăng vọt lên 32.000 đ/kg, đêm nào đặt trúng được 5 ký- kiếm 150.000 đồng, sướng lắm. “Nhờ con tôm bạc đất mà gia đình tui có cái ăn cái để, nhất là thời điểm giáp hạt không lo túng thiếu và có đồng ra- đồng vô xài Tết”. – Tư Đông nói.

Vùng biển Cầu Ngang nằm giữa 2 cửa sông Cổ Chiên và Cung Hầu (2 trong 9 cửa của dòng Cửu Long Giang), tại đây có thêm 2 con sông Chà Và, Thâu Râu nối từ đồng ra biển, điều kiện thiên nhiên ưu ái đã tạo nên môi trường sinh thái lý tưởng: “6 tháng mùa nước ngọt - 6 tháng mùa nước lợ”, thích nghi cho sự sinh sản và phát triển của loài tôm bạc đất. Người ta ước tính sản lượng tôm đất thu hoạch vào 3 tháng chính vụ (còn gọi là mùa tôm hội lúc giáp Tết) tới hơn 10.000 tấn. Nhờ nguồn nguyên liệu dồi dào này mà làng nghề tôm khô Vinh Kim có sức sống bền và dần khẳng định vị thế trên thương trường suốt hơn 30 năm qua.

Huyện Cầu Ngang hiện có hơn 30 lò làm tôm khô. Theo chính quyền địa phương, người có công khởi xướng nghề này là vợ chồng ông Lê Văn Phước (Hai Phước) và bà Trần Thị Khâm (ở ấp Chà Và, xã Vinh Kim). Năm nay ông Hai Phước đã ngoài 70 tuổi, nhưng còn nhớ rất rõ: “Hồi ông còn trai tráng thì xứ này đã có người làm tôm khô để dành trong nhà như một loại thực phẩm dự trữ quanh năm. Khi lập gia thất, vợ ông (bà Khâm) vốn giỏi buôn bán đã đem tôm khô “chạy chợ” khắp xứ. Sau đó, vợ chồng mở hẳn lò thu mua tôm, rồi luộc, phơi khô tôm đem bán với số lượng lớn hơn. Thấy làm ăn được nên nhiều người làm theo…”- ông kể.

Theo ông Phước, cái đặc biệt của con tôm khô Vinh Kim không có nơi nào sánh được là nhờ thịt ngọt của con tôm bạc đất. Phải luộc đúng độ, phơi nắng đúng độ, không tẩm hương hay màu nên sắc tôm tươi đỏ, vị ngọt đậm đà... có thể để lâu cả năm mà không bị mất màu, phai mùi vị so với các loại tôm khô xứ khác.

Anh Nguyễn Văn Tranh, Chủ nhiệm HTX Bình Minh, chuyên chế biến mặt hàng tôm khô, nói: “So với thời trai của ông Hai Phước, các lò chế biến đã trang bị thêm máy sấy. Nhưng tỷ lệ 1/10 trong chế biến vẫn không đổi (tức để có 1 kg tôm khô thành phẩm, phải cần đến 10 kg tôm tươi) và các bước trong quy trình chế biến cũng tuân thủ theo truyền thống. Bởi vậy mà chất lượng tôm khô Vinh Kim tạo được tiếng vang xa khắp thị trường nội địa và xuất khẩu”.

• Làm thương hiệu

Mục tiêu này được đặt ra khi lãnh đạo huyện cầu Cầu Ngang tính chuyện “làm ăn lớn”. Cầu Ngang dự tính qui hoạch hẳn một vùng chuyên canh lúa- tôm hơn 5.000 ha để khai thác nguồn lợi tôm tự nhiên và khuyếch trương làng nghề chế biến tôm khô. Năm 2003, HTX chế biến tôm khô Bình Minh ra đời, với 10 hộ xã viên chuyên nghề làm tôm khô.

Một năm sau (năm 2004), huyện chỉ đạo HTX Bình Minh tiến hành đăng ký xuất xứ hàng hóa và thương hiệu “tôm khô Vinh Kim”. Giữa năm 2005, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH- CN) đã chấp nhận việc đăng ký độc quyền thương hiệu “tôm khô Vinh Kim” của HTX Bình Minh và công bố rộng rãi. Có thể nói, đây là bước tiến quan trọng trong hơn 30 năm tồn tại của làng nghề tôm khô Vinh Kim - Cầu Ngang.

Thật ra, ở các vùng ven biển ĐBSCL có không ít “làng” chế biến tôm khô với sản lượng khá lớn, nhưng ít nơi tạo được con tôm ngon một cách tự nhiên như con tôm khô làm ra tại Vinh Kim. Ông Ngô Công Đức - Việt kiều Pháp (người gốc Cầu Ngang, Trà Vinh), là doanh nhân trong ngành kinh doanh siêu thị ở nước ngoài. Trong những lần về thăm quê hương, ông thường đem món đặc sản “tôm khô” xứ nhà ra nước ngoài giới thiệu. Ông thật sự không ngờ khi kiều bào xa xứ “mê” tôm khô Vinh Kim đến độ có bao nhiêu hàng là mua hết veo đến đó.

Điều lý thú là ngay cả người dân các nước Pháp, Mỹ, Úc, Canada, cũng “khoái khẩu” món tôm khô độc đáo này. Ông nói rằng: tôm khô làm cơm rang Dương Châu (theo kiểu Trung Quốc), rồi món tôm khô củ kiệu... không chỉ “độc nhất vô nhị” xứ mình, mà còn là món ăn khoái khẩu của dân Tây, họ tìm tới các nhà hàng bán món ăn châu Á tại nhiều nước Tây- Âu để ăn thường xuyên lắm.

Tháng 12- 2005, lần đầu tiên tôm khô Vinh Kim được “danh chánh ngôn thuận” tham dự Hội chợ triển lãm làng nghề truyền thống Việt Nam và khu vực ASEAN 2005 (ASEAN HANDICRAFTS). Thông qua hội chợ này, sản phẩm tôm khô Vinh Kim được quảng bá rộng rãi trên diễn đàn và công luận. Sài Gòn Co.op Mart với hệ thống 10 siêu thị lớn tại TPHCM và một số siêu thị ĐBSCL ngỏ ý ký kết hợp đồng mua tôm khô dài hạn của HTX Bình Minh với số lượng từ 2 tấn/tháng trở lên.

Anh Nguyễn Văn Tranh – Chủ nhiệm HTX Bình Minh, cười tươi: “Lần đầu mà được vậy tụi tui mừng hết lớn. Thiệt ra, với ba chục lò làm tôm hiện có ở Cầu Ngang thì khả năng cung ứng số lượng trên là dễ ợt. Nhưng giá cả thu mua, chia quyền lợi, thống nhất tiêu chuẩn, quy trình sản xuất ra sao để có chất lượng đồng nhất, ổn định, an toàn vệ sinh... Nhiều thứ còn phải tính toán lại. Vấn đề là làm sao đảm bảo được số lượng cung ứng dài lâu giữa trong nước và xuất khẩu”.

Còn Phó Chủ tịch UBND huyện Cầu Ngang Đỗ Văn Khê, tỏ ra lạc quan: “Qua thời gian xây dựng thương hiệu, tiếp thị, quảng bá, tôm khô Vinh Kim đã có được thị trường rất tốt. Để tăng năng lực, giữ vững thương hiệu… huyện đã lập dự án hỗ trợ HTX mở rộng quy mô sản xuất, đầu tư vốn, thiết bị… Trước mắt, huyện giữ vững vùng nguyên liệu lúa - tôm 5.000 ha, với phương châm vừa khai thác vừa bảo vệ nguồn lợi vững bền. Về lâu dài, huyện sẽ mở rộng thêm 3.000 ha nữa, đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng lớn của thị trường trong và ngoài nước”.

Trời dần chiều, chúng tôi rời Vinh Kim cũng là lúc ông Mười, anh Tư Đông và nhiều nông dân khác quảy những gánh lú, xà ngôn… ra biển Cầu Ngang “săn tôm bạc đất”. Ánh điện sáng lên hòa cùng tiếng cọc cạch ngày một nhiều từ những lò tôm khô vọng lại. Người dân Vinh Kim đang tăng công suất để kịp đưa đặc sản tôm khô đến với nhiều người trong bữa tiệc vui ngày Tết. 

CẢNH - LỢI - DÂN