Tháng 12-2005, tại Hà Nội, một hội thảo lớn về việc bảo tồn tôn tạo phố cổ Hà Nội đã được tổ chức. Lại một lần nữa, những hạn chế, tồn tại, bức xúc về tiến độ bảo tồn, tôn tạo kiến trúc của khu di tích này được các chuyên gia trong và ngoài nước đề cập một cách gay gắt. Có nhà khoa học cho rằng với đà thực hiện như hiện nay, phải mất 2.439 năm nữa chúng ta mới thực hiện xong việc bảo tồn, tôn tạo gần một nghìn ngôi nhà cổ?

Một con ngõ đi chung ở ngõ Phất Lộc (Hàng Buồm, Hà Nội) hẹp tới mức chỉ đủ ngồi trên xe đạp chứ không thể dắt.

Theo Ban quản lý phố cổ Hà Nội, khu phố cổ 36 phố phường được giới hạn bởi các phố Hàng Đậu, Phùng Hưng, Hàng Bông, Hàng Gai, Trần Nhật Duật, Trần Quang Khải với tổng diện tích khoảng 100ha. Hiện có hơn 15.000 hộ gia đình đang sống trong khu phố cổ. Trong đó, hơn 60% hộ dân đã sống từ năm 1979 trở về trước.

Nhiều hộ gia đình đã sống ở đây 3-4 thế hệ. Còn theo điều tra của UBND quận Hoàn Kiếm (Hà Nội) khu phố cổ Hà Nội chỉ có 4.341 biển số nhà. Trong đó, 46,5% số hộ hiện đang sử dụng nhà thuê của nhà nước. Như vậy, cứ mỗi biển số nhà có trung bình 5,52 hộ gia đình.

Tính theo nhân khẩu, bình quân diện tích đất ở là 4,9m2/người và nhà ở là 9,6m2/người. Đặc biệt, qua điều tra cho thấy có tới 51,9% số hộ đang ở trong những căn nhà chỉ có 1 phòng. 26,5% hộ có 2 phòng. Nhiều hộ sống trong không gian chật chội đã gây nên những va chạm căng thẳng, phức tạp trong cuộc sống thường ngày.

Nguy hiểm hơn, có tới 75,8% hộ sống trong loại nhà cấp bốn, đơn sơ, bán kiên cố và xuống cấp. Ông Hoàng Công Khôi, Chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm (Hà Nội) khẳng định người dân gọi khu phố cổ là “khu phố khổ” cũng không sai, vì nó phản ánh đúng điều kiện sống và sinh hoạt của người dân trong phố cổ.

Ông lý giải thêm, “khổ” ở đây không phải về vật chất, cơm áo, gạo tiền mà chính là nổi khổ phải sống trong những căn nhà chật chội, ẩm thấp, tối tăm. Trên thực tế, chính quyền thành phố Hà Nội và các cơ quan chức năng đã nhận ra thực trạng ở “khu phố khổ”, đã đưa ra chủ trương giãn dân, nhưng lại vướng mắc về vấn đề rất quen thuộc: thiếu kinh phí.

Bởi vậy, đến nay chúng ta mới bảo tồn, tôn tạo được 3 ngôi nhà cổ, trong đó, chủ yếu nhờ tiền tài trợ của nước ngoài như Nhật, Bỉ, Áo, Thụy Điển và Pháp.

Căn nhà được lắp ghép tạm bợ bằng gỗ tạp, dễ cháy nổ của ông Nguyễn Văn Khải ở khu nhà 52 Hàng Bè, Hà Nội. Ảnh: L.B.K.H.

GS.TSKH Lưu Trần Tiêu, Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, phân tích: “Khu phố cổ đã có khá đầy đủ các văn bản quy phạm pháp luật. Từ cuối năm 1995, chúng ta đã có quy hoạch chi tiết khu phố cổ. Nhận thức và lý luận về giá trị của di sản, chúng ta không thiếu. 

Ý tưởng về bảo tồn cũng nhiều. Nhưng cái thiếu lại là việc xây dựng và tổ chức thực hiện các dự án. Chúng ta thiếu quyết tâm hành động”.

Theo nhiều chuyên gia khoa học, văn hóa, từ nhiều năm nay, việc bảo tồn, tôn tạo phố cổ Hà Nội vẫn thường làm từ trên xuống, nghĩa là mang tính áp đặt đối với người dân, nặng về ý tưởng chủ quan của chính quyền, chứ chưa cùng với người dân bàn bạc, triển khai.

Theo dòng ý tưởng như vậy, GS.TS Nguyễn Việt Châu đề xuất: “Chỉ có huy động mọi nguồn lực, trong đó đặc biệt là từ người dân, cộng đồng trong việc bảo tồn, tôn tạo nhà ở, nhà cổ thì chúng ta mới có thể thực hiện được ước vọng “tiếp sức” cho những ngôi nhà xưa, cũ tồn tại”.

Cụ thể, theo ông, bên cạnh giải pháp hỗ trợ cho dân di dời, giãn dân thì nên cho dân vay tiền từ các ngân hàng với cơ chế ưu đãi để họ tự nâng cấp, cải thiện không gian sống của chính họ. Theo tìm hiểu của chúng tôi, việc vay vốn của ngân hàng để tu sửa lại nhà không dễ bởi lãi suất tiền vay từ các ngân hàng đều cao và cơ chế cho vay của các ngân hàng thương mại đòi hỏi phải có tài sản thế chấp hoặc có bảo lãnh.

Ông Nguyễn Khoa Bình, Tổng Giám đốc Quỹ đầu tư Phát triển TP Hà Nội, cho rằng việc xây dựng một cơ chế tài chính nhằm huy động các nguồn vốn từ các tổ chức tài chính, các ngân hàng thương mại, các tổ chức tài trợ trong nước và cả ngoài nước, các hộ gia đình đang sinh sống trong khu phố cổ là vấn đề có tính chất cấp thiết, quyết định sự thành công cho việc bảo tồn, tôn tạo khu phố cổ Hà Nội. 

VĨNH XUÂN - VĂN PHÚC

Tin, bài liên quan:

Bài 1: Những căn “nhà khổ”