Hát ru, nói theo cái cách dí dỏm của GS-Nhạc sĩ Tô Vũ là hát để… “dụ” con nít ngủ. Tuy nhiên, lời hát ru Việt Nam không chỉ để “dụ” con nít ngủ mà còn để ru hời những tâm hồn trẻ thơ trong sáng, đẹp đẽ; để bồi lấp những bãi bờ phù sa nơi đời sống hoang vắng, buồn hiu của làng quê; để… ru lòng người đang cất tiếng hát cho dịu vợi những bất trắc, âu lo đời thường!…

Lời hát ru của mẹ, của bà, của cha, của anh, chị, thậm chí của một người không quen biết nào đó cất lên từ phía cánh đồng lúa chín, phía sau lũy tre làng, cùng với tiếng võng kẽo kẹt trưa hè có lẽ đã là hành trang đi theo rất nhiều người suốt bao năm tháng ấu thơ và theo mãi cho đến cuối cuộc đời. Vì sao? Vì hát ru tuy là tiếng hát được cất lên nhưng nó không mang hoặc ít mang tính biểu diễn mà chủ yếu “phô diễn” tâm hồn người hát. Hát ru là tiếng hát của tâm hồn, là tiếng hát của những người… không biết hát (!).

Đấy chính là “vô chiêu” nhưng đồng thời cũng là “tuyệt chiêu” (!). Và giữa người hát ru với người được ru bao giờ cũng có một sợi dây tình cảm, đồng điệu kỳ diệu. Khi đọc cuốn Hát ru Việt Nam do nhạc sĩ Lư Nhất Vũ và nhà thơ Lê Giang sưu tầm, tuyển chọn cùng các đồng sự: nhạc sĩ Nguyễn Văn Hoa, nhạc sĩ Lê Anh Trung, NSƯT Bích Hường tôi như được bồi dưỡng thêm rất nhiều về hát ru. Theo nhạc sĩ Lư Nhất Vũ thì những bài hát ru thường mang tính tâm sự.

Đấy là những lời tâm sự của vợ đối với chồng, của con đối với cha mẹ, ông bà. Những lời hát ru thường nói về lòng chung thủy, về mối tình nghèo, về lòng hiếu thảo và hát ru cũng thường là những lời than thân trách phận…

Nói chung, hát ru thường buồn. Một nỗi buồn nhè nhẹ, man mác cứ len nhẹ vào hồn như bóng hoàng hôn, như khói bếp ngậm ngùi trên mái rạ… Cũng theo nhạc sĩ Lư Nhất Vũ thì hát ru mang phong cách nói, ngâm ngợi xuất hiện sớm nhất, còn hát ru theo phong cách ca xướng (ca hát dân gian) ra đời muộn hơn. Sự đúc kết này hẳn phải qua một quá trình tìm hiểu, nghiên cứu công phu, đấy là những nhận định khoa học quan trọng cho những ai muốn tìm hiểu về hát ru một cách thấu đáo.

Còn đối với những người chỉ muốn biết hát ru là… hát ru thì tập sách cũng cung cấp khá nhiều bài hát ru của người Việt ba miền cho đến những bài hát ru của các dân tộc anh em. Riêng tôi, khi cầm trên tay cuốn Hát ru Việt Nam được in ấn trang nhã, biên soạn kỳ công, lòng không khỏi cảm phục và xúc động. Tôi biết mình đang có trong tay “của để dành” quý báu mà không dễ gì có được.

Xin được nói lời cảm ơn chân tình đến nhạc sĩ Lư Nhất Vũ, nhà thơ Lê Giang cùng các đồng sự, thêm một lần nữa đã “lang thang gió cát” lặng lẽ “đi vào thiên hạ” để tìm kiếm và mang đến cho đời những “sản vật” tinh thần quý báu như Hát ru Việt Nam.

TRẦN NHÃ THỤY

(*) Tác giả Lư Nhất Vũ, Lê Giang; NXB Trẻ ấn hành tháng 6-2005; giá bán: 107.000đ/cuốn.