Càng gần đến thời điểm kỷ niệm 30 năm ngày cuộc chiến Việt Nam kết thúc, càng có nhiều quyển sách mới viết về đề tài liên quan. Một trong những quyển như vậy là Abandoning Vietnam – How America and South Vietnam Lost Its War (*) của tác giả James H. Willbanks (giáo sư sử Đại học sĩ quan cao cấp thuộc quân đội Mỹ). Willbanks cho rằng chính sự nhúng tay của Tổng thống Mỹ John F. Kennedy vào nội bộ chính trị Việt Nam đã đưa đến sự leo thang chiến tranh Việt Nam nghiêm trọng, đẩy nước Mỹ vào một cuộc chiến ê chề nhất lịch sử cận đại. James H. Willbanks đã hé mở những thông tin gì mới trong quyển sách nói trên?
 |
|
Biểu tình chống Mỹ tại Sài Gòn. |
Trong gần hai tuần đầu tháng 1-1961, thiếu tướng không quân Mỹ Edward Lansdale đã bí mật tiến hành nghiên cứu tình hình chính trị Nam Việt Nam theo yêu cầu Bộ trưởng Quốc phòng. Tay cựu viên chức CIA này đệ trình báo cáo 12 trang cho Washington ngay trong tuần đầu tiên John F. Kennedy bước vào Nhà trắng. Bản báo cáo đến chỉ huy sở CIA, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và cuối cùng tới cố vấn Nhà trắng Walt Rostow. “Thưa Tổng thống, tôi nghĩ ngài nên đọc báo cáo này” – Rostow nói, khi hối hả mang báo cáo vào trình Kennedy. “Xem nào, tôi chỉ có nửa giờ nghỉ hôm nay và còn chuẩn bị bổ nhiệm nội các.
Tôi phải xem ngay bây giờ sao? Ông có thể tóm tắt được không?” – Kennedy trả lời. “Không, thưa ngài, tôi cho rằng ngài buộc phải đọc”. Lướt vội bản báo cáo, Kennedy ngẩng lên, vẻ thảng thốt, nói: “Walt, đây có thể chưa phải là điều tệ nhất”. Một khoảnh khắc im lặng, Kennedy nói tiếp: “Tôi phải cho ông biết điều này. Eisenhower chưa bao giờ nhắc vụ Việt Nam với tôi”. Lại im lặng.
Cuối cùng, Kennedy ra lệnh: “Giải quyết việc này ngay, Walt”… Báo cáo Lansdale xuất hiện đúng thời điểm xảy ra nhiều sự kiện có thể ảnh hưởng thế cờ ngoại giao nước Mỹ. Chỉ hai tháng trước, tháng 11-1960, một vụ đảo chính đã thất bại vào phút cuối cùng trong kế hoạch lật đổ Ngô Đình Diệm. Tháng 12-1960, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập. Rồi, tháng 1-1961, lãnh tụ Liên Xô Nikita Khrushchev đưa ra bài diễn văn thách thức Washington…
Sáng thứ bảy 28-1-1961, Bộ trưởng Bộâ Quốc phòng Robert McNamara điện đến nhà Lansdale tại Virginia, yêu cầu tới Nhà trắng trong vòng một giờ. Chuyện gì mà khẩn cấp vậy? Lansdale tự hỏi. Đến Nhà trắng, Lansdale được dẫn tới khu vực đợi bên ngoài Phòng nội các, nơi Tổng thống đang chủ trì cuộc họp với hơn 12 cố vấn, trong đó Ngoại trưởng Dean Rusk, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Robert McNamara, Phó Tổng thống Lyndon B. Johnson, tướng Tổng tham mưu trưởng Lyman L. Lemnitzer, Giám đốc CIA Allen Dulles, trợ lý Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đặc trách an ninh quốc tế Paul Nitze và trợ lý Ngoại trưởng đặc trách Viễn Đông Graham Parsons.
Cuối cùng, Lansdale được đưa vào, ngồi tại chiếc bàn dài, đối diện tổng thống. Những người có mặt trong phòng tỏ vẻ ngạc nhiên. Hầu hết chưa từng gặp Lansdale, họ tự hỏi gã trung niên vận quân phục này vào đây làm gì. Kennedy trình bày vắn tắt báo cáo Lansdale. “Lần đầu tiên” – Kennedy nói – “Tôi nhận ra mối nguy hiểm và tính cấp bách của tình hình Việt Nam”. Và rồi, trước khi người nào kịp lên tiếng, Kennedy yêu cầu Graham Parsons chuẩn bị thực hiện thêm một báo cáo nữa. Ngày 1-2-1961, chỉ hai ngày sau phiên họp quan trọng trên, Kennedy chuẩn y chi 28,4 triệu USD giúp tăng quân số Việt Nam Cộng hòa (VNCH) và 12,7 triệu USD cho chương trình huấn luyện.
Tháng 10-1961, cùng Maxwell Taylor, Edward Lansdale sang Nam Việt Nam. Ngày 11-12-1961, gần hai tháng sau khi Kennedy gửi lá thư cho Diệm, viết rằng “Mỹ quyết định giúp Việt Nam giành độc lập…”, hai nhóm quân đội và thiết bị quân sự gồm 33 trực thăng bắt đầu đến Sài Gòn, cùng bốn máy bay một động cơ dùng huấn luyện và 400 viên chức-nhân viên quân đội Mỹ. Hôm sau, tờ New York Times viết: “Sự ủng hộ quân sự trực tiếp đầu tiên của Mỹ dành cho cuộc chiến Nam Việt Nam chống du kích cộng sản đã được tiến hành”. Hơn 10 ngày sau, 22-12-1961, chuyên gia quân sự James Davis đã trở thành người lính Mỹ đầu tiên bị du kích tiêu diệt. Cuộc chiến “Mỹ hóa” tại Việt Nam thật sự mở màn…
 |
|
John F. Kennedy(trái) và viên chức chính quyền Sài Gòn Nguyễn Đình Thuần. |
Chủ nhật 25-8-1963, tướng quân phiệt của chế độ Sài Gòn Nguyễn Khánh hối hả đến gặp Chánh văn phòng CIA tại Sài Gòn, John Richardson, thông báo rằng Ngô Đình Nhu tính móc nối Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (VNDCCH) để thương lượng nhằm chấm dứt chiến tranh. Bán tín bán nghi, nội các Kennedy cho rằng nếu điều đó xảy ra, Nhu hẳn là kẻ phản thùng, cho dù chính Washington từng bí mật ra lệnh trợ lý Ngoại trưởng đặc trách Viễn Đông W. Averell Harriman đánh tiếng khả năng tương tự với đại diện VNDCCH tại Geneva.
Đại sứ Frederick Nolting từng báo cáo rằng Nhu đã liên tiếp móc nối Hà Nội và vụ này Diệm cũng biết. Đại biện ngoại giao tại Sài Gòn, William Trueheart, hoàn toàn không tin và cho rằng “có quá nhiều chuyện vớ vẩn”. Đánh giá của Đại sứ Frederick Nolting về bí mật móc nối giữa Nhu và Hà Nội dựa trên vài chi tiết. Theo Nolting, Mieczyslaw Maneli – đại diện Ba Lan trong Phái bộ kiểm soát quốc tế (ICC) – là nhân vật trung gian giữa Nhu và Hà Nội.
Ai đứng ra tổ chức cuộc gặp giữa Nhu và Maneli? Đại sứ Pháp tại Sài Gòn Roger Lalouette đã sắp xếp cuộc gặp đầu tiên, với sự giúp đỡ của Đại sứ Ấn Độ kiêm Chủ tịch ICC Ramchundur Goburdhum; Đại sứ Ý Giovanni Orlandi và Đại diện Vatican Salvatore d’Asta. Theo Maneli, Lalouette từng bước tiến hành kịch bản đầy tham vọng của Tổng thống Pháp Charles De Gaulle, với chủ trương kết hợp Việt Nam với hai quốc gia trung lập Lào và Campuchia nhằm một lần nữa biến Đông Dương trở thành “viên ngọc của nước Đại Pháp”.
Ngày 29-8-1963, Tổng thống De Gaulle đề xuất cuộc gặp tại Paris xung quanh vấn đề một chính phủ trung lập Việt Nam. Cố vấn an ninh quốc gia McGeorge Bundy cảnh báo Kennedy rằng Pháp đã lộ rõ ý định can thiệp tình hình Việt Nam với dụng ý khôi phục ảnh hưởng thực dân tại khu vực. Cố vấn Nhà trắng William Bundy cho rằng đề nghị của Pháp “không những không thực tế mà còn ma mãnh”. Trước chiến thuật ngoại giao của Pháp về giải pháp trung lập Việt Nam, nội các Kennedy càng tiến gần biện pháp lật đổ Diệm. Nếu chần chừ, mọi việc trở nên xôi hỏng bỏng không và tất cả đầu tư của Mỹ đều đổ sông, đổ biển.
 |
|
Abandoning Vietnam - Một trong những bằng chứng cho thấy cuộc chiến Việt Nam tiếp tục ám ảnh giới nghiên cứu Mỹ. |
Việc lật đổ Ngô Đình Diệm không chỉ nhằm thay một chính thể bù nhìn dám thách thức Washington mà còn tạo bước chuẩn bị cho cuộc rút quân Mỹ từng phần, một khi chính quyền Sài Gòn mới hình thành và ổn định. Đó là chiến thuật then chốt của Nội các Kennedy trong kế hoạch hạ bệ anh em Diệm-Nhu. Tại hội nghị Honolulu ngày 14-11-1963, Kennedy nói rằng quân đội Mỹ sẽ rút khoảng “vài trăm người trước cuối năm 1963”. Tuyên bố rút quân khỏi Việt Nam còn là lá bài quan trọng trong chiến thuật tái tranh cử của Kennedy.
Tuy nhiên, mưu sự bất thành. Ngày 22-11-1963, Kennedy bị ám sát. Không ai biết chính xác Kennedy giải quyết bước tiếp theo cho đối sách Việt Nam như thế nào thời “hậu triều Ngô”, nếu ông còn sống. Chỉ có thể kết luận rằng cái chết bất ngờ của Kennedy, trong chừng mực nào đó, đã khai tử cho một triển vọng, dù mờ nhạt, về việc Mỹ rút quân từng bước khỏi Việt Nam. Di sản Kennedy bốc hơi cực nhanh thời Tổng thống kế nhiệm Johnson, người muốn chiến thắng sớm chừng nào tốt chừng đó, bằng chương trình leo thang toàn diện. Sau cái chết John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson đã “Mỹ hóa” cuộc chiến Việt Nam, và hậu quả cuối cùng là dẫn đến cái chết của cả một thế hệ Mỹ!
(*) Abandoning Vietnam – How America and South Vietnam Lost Its War (Bỏ chạy khỏi Việt Nam – Mỹ và Nam Việt Nam đã thất bại cuộc chiến như thế nào), tác giả James H. Willbanks, NXB Đại học Kansas phát hành tháng 7-2004.
LÊ THẢO CHI
| 
