Theo thống kê chưa đầy đủ thì trước mùa mưa lũ năm nay, các tỉnh duyên hải miền Trung có hơn 50.000 hộ dân với hàng trăm nghìn nhân khẩu đang đối mặt với hiểm họa sạt lở. Viện Hải dương học Nha Trang còn đưa ra một con số làm nhiều người phải giật mình: ở vùng biển miền Trung, trung bình hàng năm, diện tích bị xói lở khoảng 1.400-2.000ha so với khoảng 390-1.000ha được bồi tụ.
 |
| Một ngôi nhà ở Nhơn Hải bị sóng biển cuốn trôi, nay phải neo phần còn lại. |
Trên địa bàn TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định, chỉ một đợt triều cường dâng cao vào sáng 31-8 vừa qua, 13 ngôi nhà ở xã Nhơn Hải, đã bị sụp, trong khi hàng chục căn khác, kể cả một cơ sở của Trường PTCS Nhơn Hải có thể bị “thủy thần” thôn tính bất cứ lúc nào.
Đến giữa tháng 9, đã có trên 22 nhà ở hai thôn Hải Đông và Hải Nam bị sập, 34 căn nằm trong vùng có nguy cơ sạt lở. Còn ở thôn Trung Lương, xã Cát Tiến, huyện Phù Cát, khoảng 300 căn dọc bờ biển có nguy cơ sạt lở.
Trong khi đó, ở xã ven biển Quảng Phúc, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình, Bí thư xã Nguyễn Quang Định cho biết: “Năm ngoái bờ biển xã tui dài hơn 500m nhưng năm nay không còn mét mô hết. Biển nuốt trôi hơn 7ha đất làng, kể cả hơn 500m bờ biển xã định làm bãi tắm”.
Ở thị trấn Thuận An (Thừa Thiên-Huế), tình hình còn nghiêm trọng hơn khi mỗi con sóng ập vào là từng khối đất cát trôi ra đại dương. Chủ tịch thị trấn Trần Nguyên Vinh cho biết: “Trước đây, nhà của dân cách biển hàng trăm mét. Rứa mà nay, từ nhà đi vài bước đã tới biển…”.
Còn tại Nghĩa An, một xã ven biển thuộc huyện Tư Nghĩa (Quảng Ngãi) và làng Định Tân, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn thì không cần đến mùa lũ mà mỗi lần gió chướng là những làng chài nơi đây đứng trước nguy cơ bị triều cường vùi lấp. 190 gia đình ở Nghĩa An và 170 gia đình ở Định Tân đã được đặt trong tình trạng báo động từ 3 năm nay.
Tại nơi này, trong mỗi ký ức người dân, mùa mưa bão năm 2003, nước dâng đột ngột, chỉ trong một đêm, trên 20 ngôi nhà thuộc thôn Tân Thạnh, xã Nghĩa An và hơn 20 ngôi nhà khác ở Định Tân bị triều cường xóa sổ.
Nhưng sạt lở nào chỉ có ở ven biển vì ở bờ sông Như Ý (khu vực phường Xuân Phú, TP Huế) tính mạng và tài sản của 150 hộ dân ngày đêm rất mong manh trước những cơn thịnh nộ của “Hà Bá”. Bà Hồ Thị Chiến, Chủ tịch UBND phường Xuân Phú cho biết, nạn sạt lở hoành hành hơn 1km bờ sông, ăn sâu vào khu vực đất ở, nhà cửa, vườn tược từ 20-25m, làm mất khoảng 1.500m2 đất...
Theo Sở NN-PTNT Quảng Nam, hiện có đến 17.000 hộ dân và hơn 4.500 ha đất sản xuất bị sạt lở “đe dọa”. Đã có khoảng 100km bờ sông, bờ biển với hàng trăm vị trí tuyến bờ bị sạt lở có độ dài mái sạt khoảng 10-50m.
Sức ép phát triển đô thị cũng là một nguyên nhân làm cho dòng sông thêm hung dữ, như chuyện Đà Nẵng quy hoạch, xây dựng khu đô thị Nam cầu Trần Thị Lý đến cầu Tuyên Sơn nhằm tạo thêm hàng trăm ha để khai thác quỹ đất. Người ta đã khoét sâu lòng sông Hàn, lấy cát san lấp khu đô thị. Sông sâu hơn thì nguy cơ sạt lở cũng lớn hơn do sự thay đổi dòng chảy và lún sụt của tầng đất. Tình trạng nứt gãy bờ kè làm sụp đổ các khu đô thị mới có thể trở thành hiện thực trong tương lai không xa.
Đúng là “Của sông rồi sẽ trở về với sông” như đúc kết của các bậc cao niên quận Ngũ Hành Sơn. Nguy hiểm hơn là tác động của việc khai thác cát lậu dọc theo sông Thu Bồn. Ông Nguyễn Văn Bé (xã Điện Phong, huyện Điện Bàn, Quảng Nam) bức xúc: “Không thể chịu nổi bọn “cát tặc” ni nữa rồi. Ngày đêm hút rầm rầm thì sao mà không sạt lở được. Chú nhìn đó, vườn nhà tui trước đây rộng lắm, nhưng chỉ 2 năm ni bị sông “ăn” hết một nửa rồi…”.
Để đảm bảo “an cư, lạc nghiệp” cho nhân dân, các địa phương tiến hành thực hiện các dự án di dời. Tuy nhiên, tiến độ triển khai các dự án cứ ì ạch. Đơn cử như, khu tái định cư vùng sạt lở ven sông Trà Khúc (xã Tịnh Long, huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi), thay vì hoàn thành các hạng mục thiết yếu cơ bản vào ngày 15-9 cho 170 hộ dân trong diện di dời có nơi ở mới thì hiện chỉ có 1 trong số 10 hộ được cấp đất làm nhà ở, còn 130 hộ vẫn chờ… làm thủ tục cấp đất.
Trong khi đó, dự án tái định cư vùng sạt lở ở xã Nghĩa An, huyện Tư Nghĩa đã được “quy hoạch” năm 2002 nhưng đến nay, mặt bằng cũ vẫn chưa được san lấp với hơn 600 ngôi mộ chưa di dời. Do vậy, cả 150 hộ dân chưa biết đi đâu. Ông Đỗ Ngọc Tây, Phó Chủ tịch UBND xã Nghĩa An, cho biết nguyên do là thiếu kinh phí phân bổ từ tỉnh, nên địa phương chỉ biết cùng dân… chờ. Người dân Định Tân (xã Bình Châu, huyện Bình Sơn) cũng vậy nên chỉ biết dùng bao cát và cây cối làm kè chắn sóng, tự cứu mình…
Còn lãnh đạo thị xã Hội An, tỉnh Quảng Nam cam kết hoàn thành Khu dân cư Bến Trễ cho các hộ dân nghèo vùng lụt xã Cẩm Hà vào tháng 11 năm nay bên cạnh việc di dời 100 hộ dân các xã Cẩm Kim, Cẩm Nam ven sông Thu Bồn ra khỏi vùng sạt lở. Nhưng mối lo của người dân thôn Vĩnh Thành (xã Cẩm Kim) là tìm đâu tiền mua nhà vì nghe đâu một căn nhà trên diện tích đất 200m2 được doanh nghiệp nhận thi công rao bán 80 triệu đồng.
Đến nay, xã Quế Trung huyện Quế Sơn đã lần lượt đưa một số dân vào 2 khu tái định cư nhưng vẫn còn 2 thôn Trung Phước 1 và 2 với 256 hộ dân đang sống trong cảnh “có lũ là ngập”.
Để tự cứu mình, không ít hộ dân ở các địa phương phải bán tài sản, đầu tư trụ bê tông, cọc tre hàng triệu đồng để làm kè chống sạt lở, dù chỉ 1-2 năm sau, kè chắn cũng bị nước lũ cuốn trôi.
Trong thời gian qua, UBND xã Nhơn Hải, TP Quy Nhơn, Bình Định đã hỗ trợ cho các hộ dân nằm trong vùng sạt lở 15.000 bao cát và 600 cọc gỗ để… chắn sóng. Nhưng chất chiều hôm trước thì sáng hôm sau đã bị sóng biển cuốn trôi hết. Cái khó là xã không có… đất để bố trí tái định cư khi sạt lở cứ ngày càng trầm trọng (!).
Có thể nói, sạt lở bờ biển, bờ sông ở các tỉnh miền Trung nơi nào cũng có, kinh phí trung ương thì không thể một sớm một chiều giải quyết hết được, khả năng của từng địa phương thì có hạn. Do vậy, lâu nay, chống xói lở ở khu vực này chỉ biết “rách chỗ nào vá chỗ ấy”. Đã vậy, công tác di dời dân khỏi vùng sạt lở ở nhiều địa phương chưa được thực hiện nghiêm túc, những khu tái định cư mới xây dựng chưa đảm bảo chất lượng, chưa đáp ứng nhu cầu kinh tế, giáo dục, y tế về lâu dài…
Đó là chưa kể đa số hộ cần di dời đều nghèo khó, kinh phí trung ương hỗ trợ chưa đến 2 triệu đồng/hộ (làm nhà bằng tre chưa chắc đủ- PV) nên đành chấp nhận “sống chung với sạt lở”, trong khi chờ đợi những giải pháp đồng bộ của các ban ngành trung ương và địa phương.
NHÓM PV MIỀN TRUNG
Ảnh: NGỌC THÁI | 
