Lâu nay, các nhà quản lý và nhà khoa học không khỏi phàn nàn về cơ chế quản lý khoa học và công nghệ (KH-CN) vốn còn nhiều bất cập. Cơ chế tập trung, xin - cho vẫn còn tồn tại trong những hoạt động từ nghiên cứu, triển khai, ứng dụng mặc dù cơ chế này đã được cải thiện đôi chút qua những Nghị quyết Đảng cũng như chủ trương của Chính phủ trong những năm gần đây.
Tại hội thảo “Hoạt động KH-CN: Thực trạng và giải pháp” do Bộ KH-CN tổ chức vừa qua, các nhà khoa học đã có dịp mổ xẻ những vướng mắc trong cơ chế quản lý khoa học hiện nay.
Trong đó vấn đề ấu trĩ và bất hợp lý mang tính truyền thống là quản lý khoa học theo kiểu một chiều được nhiều nhà khoa học ví von là “nước chảy lá môn”. Nghĩa là cơ chế quản lý chỉ đi theo con đường mòn: đăng ký đề tài, xét duyệt đề tài, thực hiện đề tài và cuối cùng là nghiệm thu đề tài.
Trên con đường mòn ấy hầu như không có một sự kiểm soát rõ ràng và chặt chẽ nên kết cục là nhiều đề tài nghiên cứu nghiệm thu loại khá, xuất sắc nhưng có ứng dụng hay không thì không ai hay biết, thậm chí không ít đề tài nghiệm thu rồi cho vào… ngăn kéo.
Đó là “bài ca” bất hợp lý kéo dài nhiều năm nay, ai cũng thuộc và ai cũng hiểu nhưng tìm cho ra lối thoát thì chưa (?). Một số ý kiến cho rằng cần xây dựng một cơ chế mới phù hợp với cơ chế thị trường nhưng vẫn giữ vai trò nhất định của nhà nước, có ý kiến đề xuất xã hội hóa hoạt động khoa học…
Tuy nhiên, dù thế nào thì những vấn đề cốt lõi là tăng cường năng lực trí tuệ của quản lý nhà nước đối với sự phát triển KH-CN, khuyến khích mở rộng thị trường KH-CN, phát huy năng lực đội ngũ cán bộ KH-CN… là những yếu tố mấu chốt được các nhà khoa học thừa nhận cho sự thúc đẩy KH-CN phát triển.
Tuy đã có một số biến chuyển trong việc tăng cường tính tự chủ tự chịu trách nhiệm của lãnh đạo sở và các đơn vị, Sở KH-CN TPHCM hiện vẫn còn một số hạn chế trong công tác quản lý.
Để công tác quản lý KH-CN hiệu quả hơn, Sở này đang soạn thảo đổi mới cơ chế quản lý, trong đó chú trọng đến 3 vấn đề: xác định nhiệm vụ khoa học, cơ chế tuyển chọn đánh giá và cơ chế đầu tư.
Xác định nhiệm vụ khoa học được đặt lên hàng đầu bởi đây là sự xác định đầu vào, là nhu cầu. Do đó nhiệm vụ khoa học là phải đi vào những nhu cầu bức thiết của đời sống xã hội, kinh doanh sản xuất.
Cơ chế tuyển chọn, đánh giá hay nói cách khác là cơ chế xét duyệt đề tài nghiêm túc để giao cho những đơn vị, cá nhân đủ trình độ, khả năng, trách nhiệm thực hiện. Trong đó xem xét bắt buộc trước hết là phải có địa chỉ ứng dụng phù hợp cho sản phẩm nghiên cứu.
Còn cơ chế đánh giá nghiệm thu phải công minh và yêu cầu một sự cam kết giữa chủ nhiệm đề tài, nhà ứng dụng trong việc triển khai sản phẩm nghiên cứu. Như vậy có nghĩa phải tạo một thế “chân kiềng” trách nhiệm giữa 3 nhà nghiên cứu, quản lý và ứng dụng.
Cơ chế đầu tư cần được tái cấu trúc hợp lý hơn, tập trung vào những ngành mũi nhọn như công nghệ sinh học, vật liệu mới, tự động hóa, tăng đầu tư của xã hội, nhất là đầu tư cho các nghiên cứu ứng dụng phục vụ doanh nghiệp.
KHÔI VIỆT
