Ở nước ta, phần mềm nguồn mở (PMNM) đã được biết tới từ hơn 10 năm trước, nhưng đến nay việc ứng dụng lại rất khó khăn bởi nhiều doanh nghiệp, người dân… thiếu tin tưởng. Chính vì thế, từ 20 đến 22-11, tổ chức GNOME Foundation phối hợp cùng Công ty Phát triển Công viên phần mềm (CVPM) Quang Trung, Sở Thông tin-Truyền thông (TT-TT) TPHCM tổ chức hội nghị “GNOME Châu Á 2009”, được xem như một cách để các nhà quản lý, doanh nghiệp, sinh viên… hiểu thêm về PMNM và hy vọng sẽ tạo ra “cú hích”.

Lợi ích nhưng đầy khó khăn

Khi ký kết các hiệp định hợp tác thương mại với các nước phát triển, đặc biệt là khi gia nhập WTO, một trong các điều kiện bắt buộc là phải tôn trọng các quy định về quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có bản quyền phần mềm. Do vậy, khi sử dụng các phần mềm có bản quyền thì người sử dụng phải trả tiền bản quyền, cho nên PMNM đã trở thành sự lựa chọn vì được sử dụng miễn phí.

PMNM là những phần mềm được cung cấp dưới cả dạng mã và nguồn, không chỉ là miễn phí về giá mua mà chủ yếu là miễn phí về bản quyền. Như vậy, người dùng có quyền sửa đổi, cải tiến, phát triển, nâng cấp theo một số nguyên tắc chung quy định trong giấy phép PMNM mà không cần xin phép ai, điều mà họ không được phép làm đối với các phần mềm nguồn đóng (phần mềm thương mại). Nhà cung cấp PMNM sẽ được nhận một số chi phí từ việc cung cấp các dịch vụ bảo hành, huấn luyện, nâng cấp, tư vấn... cho người sử dụng.

Vào năm 2002, TPHCM là đơn vị tiên phong ứng dụng PMNM tại Sở Khoa học - Công nghệ và Môi trường (tên cũ của Sở KH-CN), tiếp đến là Sở Thương mại (nay là Sở Công thương), và sau này là Sở TT-TT. Thế nhưng, theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Giám đốc Sở TT-TT TPHCM, dù nước ta có đào tạo kỹ sư PMNM, nhưng còn rất ít ỏi, dựa hết vào các doanh nghiệp nước ngoài để triển khai ứng dụng thì rất tốn kém. Đơn cử ở Sở Công thương khi triển khai ứng dụng mã nguồn mở dự án chỉ được cấp 100.000 USD, nhưng riêng trả phí triển khai đã tiêu tốn 200.000 USD. Tuy nhiên, ông Tuấn khẳng định, TPHCM sẽ tiếp tục triển khai và tin chắc rằng với những ưu điểm lớn của mình, PMNM sẽ phát triển, là công cụ giúp Việt Nam thu hẹp khoảng cách với thế giới.

Tuy nhiên theo ông tiến sĩ Nguyễn Hữu Lệ, Chủ tịch TMA Solutions, doanh nghiệp hàng đầu về gia công phần mềm ở Việt Nam, để ứng dụng PMNM cho quản lý dự án, trước tiên, phải phân tích nhu cầu, tập hợp các phần mềm đang được sử dụng trong các dự án, tìm kiếm và đánh giá và thử nghiệm các phần mềm bên ngoài, cải tiến thành bộ phần mềm chuẩn, cuối cùng là đào tạo, hướng dẫn sử dụng. Nếu làm được những việc này, PMNM sẽ nâng cao hiệu quả quản lý dự án; tiết kiệm thời gian, chi phí mua hoặc xây dựng công cụ; dễ dàng thay đổi, cải tiến. Trong quản lý dự án, theo ông Lệ, ứng dụng PMNM sẽ giúp nâng cao hiệu quả làm việc, hơn nữa lại luôn có những giải pháp phần mềm với chi phí thấp.

Ông Lệ nói như vậy vì thực tế, PMNM càng được tiếp thêm sức mạnh khi “ông lớn” Google nhập cuộc với trình duyệt Chrome, hệ điều hành Chrome OS… được xây dựng trên nguồn mở. Tại Việt Nam, hiện có nhiều PMNM đã được sử dụng khá phổ biến ở một số cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, đặc biệt trong “cộng đồng IT như: phần mềm Openoffice, phần mềm thư điện tử máy trạm Thunderbird, trình duyệt web MozillaFirefox, bộ gõ tiếng Việt Unikey…

Bộ GD-ĐT tạo đà bằng đào tạo PMNM

Tại hội thảo, ông Maroi Behling, một thành viên chủ chốt của hội nghị “GNOME Châu Á 2009” lần này, công bố những số liệu đầy khích lệ. Đó là, Đức hiện có trên dưới 80% doanh nghiệp sử dụng PMNM, cộng đồng nguồn mở ở Trung Quốc có tới vài trăm triệu người… Còn tại Việt Nam, con số này tuy chưa được công bố nhưng ai cũng hiểu nó rất khiêm tốn… Cho nên, thông tin Bộ GD- ĐT đã ấp ủ kế hoạch “Phát triển PMNM trong các cơ sở giáo dục đào tạo” trở thành thông tin được nhiều đại biểu dự hội thảo quan tâm.

Các tình nguyện viên của “GNOME Châu Á 2009” trình diễn sản phẩm là máy vi tính cho trẻ em, sản phẩm từ chương trình mã nguồn mở trên thế giới. Ảnh: T.Ba

Dự thảo thông tư về hoạt động ứng dụng và phát triển phần mềm tự do mã nguồn mở đã được đăng trên website của Bộ (ngày 13-11-2009) để lấy ý kiến đóng góp của cộng đồng. Trong dự thảo, các cơ sở giáo dục (đơn vị quản lý, trường học…) sẽ phải sử dụng và khuyến khích sử dụng các PMNM nhằm tiết kiệm phí bản quyền, tiến tới xóa bỏ vi phạm bản quyền, thay thế dần các phần mềm đóng, tạo môi trường nghiên cứu, sáng tạo cho học sinh, sinh viên, là tiền đề cho phát triển ngành gia công, thiết kế, cung cấp giải pháp PMNM…

Cụ thể, sẽ có 4 PMNM được sử dụng chính thức (Open Office, Unikey, Firefox, Thunderbird) và 18 loại PMNM khuyến khích sử dụng (hệ điều hành, các phần mềm quản lý, phần mềm xử lý ảnh, âm thanh, văn bản BDF...). Bên cạnh đó, Bộ cũng có kế hoạch chỉnh sửa giáo trình đào tạo tin học và bổ sung chương trình đào tạo sử dụng PMNM.

Dự kiến, thông tư sẽ được ban hành cuối tháng 1-2010. Chính vì thế dự thảo nói trên là “tin vui” được các đại biểu nhắc nhiều trong Hội nghị “Mã nguồn mở Châu Á 2009” tại TPHCM cuối tuần qua. Tham gia hội thảo, ông Nguyễn Xuân Phong, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH FPT cho biết, hiện có rất nhiều sinh viên (phần lớn ngành CNTT) quan tâm, tham gia nhiều vào các cộng đồng PMNM, nên ĐH FPT cũng đang hướng mạnh tới PMNM, cho phép sinh viên lựa chọn học về PMNM hay đóng trong trường… Ông Phong khẳng định: “Nếu xã hội phát triển ứng dụng PMNM, FPT cũng sẽ đào tạo nhân lực theo hướng này!”.

Qua hội thảo này cũng thấy rõ, triển khai PMNM trong hệ thống trường học, hướng vào người trẻ là giải pháp “từ gốc”, đảm bảo phát triển vững chắc. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, nếu muốn sử dụng, làm việc với các ứng dụng mã nguồn mở, đòi hỏi trình độ khá về CNTT, trong khi mặt bằng chung nước ta còn thấp, do đó Bộ GD-ĐT cần phải có hướng đào tạo, trang bị kiến thức cho nhà quản lý, thầy cô… để có hướng đi đúng.

BÁ TÂN-KIÊN GIANG