Cho đến nay giới sân khấu nói chung còn có những nghệ sĩ nổi tiếng đang sống vượt tuổi 90 là NSND Đào Mộng Long, nhà viết kịch Học Phi, nhưng trong ngành tuồng - môn nghệ thuật lâu đời nhất - thì chỉ có “lão tướng” Mịch Quang đạt tới đích cửu thập.

Trong những năm gần đây, từ những năm trên 70 tuổi đến nay Mịch Quang liên tục cho công bố những công trình quan trọng nhất: “Đặc trưng nghệ thuật tuồng”, “Âm nhạc và sân khấu kịch hát dân tộc”, “Kinh dịch và nghệ thuật truyền thống”, “Khơi nguồn mỹ học dân tộc” (nghiên cứu) và “Thanh gươm hát bội”, “Giấc mộng hồ hoa”, “Kịch bản và Hồi ký”...

Có thể nói trong đội ngũ nghiên cứu và sáng tác tuồng thì Mịch Quang là một trong những người tiên phong và đã có nhiều thành tựu lớn nên được trong giới suy tôn là bậc thầy. Sở dĩ Mịch Quang thành công trong nghiên cứu và sáng tác tuồng là ông đã sớm có một nền tảng bền vững, đó là kiến thức âm nhạc và hiểu biết về tuồng ngay trên cái nôi tuồng Bình Định. Từ tuổi thiếu niên, Mịch Quang đã đắm mình trên đất tuồng Tuy Phước - quê hương của hậu tổ tuồng Đào Tấn, một miền quê mà ngày xưa ở xã nào, thôn nào cũng diễn tuồng. Cho đến bây giờ đội tuồng xã Phước An vẫn diễn tuồng truyền thống hay hơn đoàn tuồng chuyên nghiệp.

Bắt đầu sự nghiệp hoạt động nghệ thuật của Mịch Quang không phải là diễn tuồng mà hát tân nhạc và ca cải lương. Thời làm công chức ở Sài Gòn, Mịch Quang rất thích xem cải lương và tập hát cải lương, còn thời làm công tác văn hóa trong quân đội thì phải đàn ca tân nhạc phục vụ kịp thời theo nhiệm vụ chính trị, vả lại tuồng sau Cách mạng Tháng 8 ở các tỉnh Nam Trung bộ bị kết tội là “sản phẩm của giai cấp phong kiến phản động” nên bị cấm diễn.

Cụ thể là nhờ có vốn kiến thức âm nhạc hiện đại và sự hiểu biết cải lương mà sau này Mịch Quang vào với tuồng càng dễ dàng, vì tuồng (hát bội) là nghệ thuật ca kịch dân tộc, lấy âm nhạc làm chủ đạo. Dĩ nhiên nhạc tuồng có khác với tân nhạc nhưng biết tân nhạc thì càng dễ dàng trong việc tìm hiểu âm nhạc tuồng. Mối liên hệ hữu cơ giữa các vùng miền trong âm nhạc dân tộc Việt Nam rất lâu đời và bền vững. Mịch Quang luôn luôn nắm chắc quy luật liên quan, liên kết này mà nghiên cứu và phát huy.

Ba thế hệ cùng bảo vệ nghệ thuật dân tộc: lão tướng tuồng Mịch Quang 90 tuổi (giữa), lão tướng chèo - GS Trần Bảng 80 tuổi (bên trái) và GS Hoàng Chương 70 tuổi.                                   Ảnh: Thế Khoa

Một điểm khác có tính quyết định cho thành công trong nghiên cứu tuồng của Mịch Quang là môi trường nghệ thuật, tức là Ban nghiên cứu tuồng, nơi tập trung rất nhiều nhà nghiên cứu nổi tiếng như Phạm Phú Tiết, Hoàng Châu Ký... Và gắn bó với những nghệ sĩ tuồng xuất sắc lúc bấy giờ như Nguyễn Nho Túy, Nguyễn Lai, Phạm Chương, Văn Phước Khôi, Ngô Thị Liễu, Minh Đức, Đinh Quả, Võ Sỹ Thừa... Ở đây ông xem nhiều, trao đổi, tranh luận nhiều nên mọi vấn đề lý luận về tuồng ngày càng sáng ra. Trong nghiên cứu, Mịch Quang không bao giờ chịu thụ động, theo nhận định một chiều, mà ông lật ngược vấn đề để có cái mà tranh luận, vì có tranh luận đôi khi nảy lửa, mới sáng vấn đề, mới tìm thấy chân lý.

Trong học thuật, Mịch Quang là người có nhiều phát hiện phát minh. Chính ông là người đặt nền móng cho việc nghiên cứu và phát huy danh nhân Đào Tấn, trong khi người ta cố lãng quên một con người khổng lồ trong ngành tuồng nói riêng và sân khấu, văn học dân tộc nói chung với lý do đây là một ông quan tổng đốc, một thượng thư của triều nhà Nguyễn.

Trong lúc trong giới nghiên cứu tuồng chưa tìm ra nhiều định nghĩa về nghệ thuật biểu diễn tuồng, thì ông nêu ra lý thuyết “Tự sự kịch tính trữ tình” để thăm dò dư luận (cuối những năm 1960). Lúc đó tôi đang là nghiên cứu sinh ở Romania, phải gửi thư về nhờ ông giải thích và ông đã trả lời cho tôi bằng một bức thư dài với những lý giải sâu sắc giúp tôi hiểu thêm về đặc trưng nghệ thuật tuồng. Sau đó nhà nghiên cứu Mịch Quang lại nêu lên lý thuyết “Cấu trúc động mở”, đầy sức thuyết phục về âm nhạc truyền thống. Các giáo sư âm nhạc Mỹ: GS-TS Miller, GS-TS Nguyễn Thuyết Phong đã đưa lý thuyết này của Mịch Quang vào giảng dạy ở Trường Đại học Kent, bang Ohio (Mỹ).

Mịch Quang không chỉ dừng lại ở các công trình nghiên cứu quan trọng mà còn có nhiều sáng tác thành công về đề tài lịch sử như “Phất cờ nương tử”, “Vua Hùng kén rể”, “Quang Trung”, “Trần Hưng Đạo”... đặc biệt vở tuồng “Thanh gươm hát bội” của ông do tôi dàn dựng đã được tặng huy chương vàng tại Hội diễn sân khấu tuồng và dân ca kịch toàn quốc năm 1999. Ngoài ra ông còn có một vở khác về Đào Tấn là “Giấc mộng hồ hoa” và “Bà mẹ làng sen” viết về thời niên thiếu của Bác Hồ. Ông cũng là người thành công đầu tiên về đề tài hiện đại ở Nhà hát tuồng Bắc với vở tuồng “Má Tám”, mở lối cho nhà hát này tiếp tục thành công về đề tài hiện đại suốt trong những năm 70, 80 của thế kỷ 20.

Mịch Quang có được những thành công trên cả hai lĩnh vực nghiên cứu và sáng tác, ngoài năng khiếu bẩm sinh và môi trường nghệ thuật, còn nhờ tinh thần khiêm tốn học tập không ngừng. Dù đã được coi là bậc thầy, là “lão tướng”, được các tên tuổi như GS-TS Trần Văn Khê, GS Trần Bảng, GS Hoàng Châu Ký, PGS Tất Thắng, GS-TS Nguyễn Thuyết Phong... kính nể, suy tôn, nhưng Mịch Quang vẫn kiên trì học tập trên sách báo, học ở các cuộc tọa đàm, hội thảo, thậm chí ông còn bày ra những cuộc tranh luận tay đôi, tay ba để mà học. Ông tự phong cho mình danh hiệu “lão học sinh” trong một bài thơ làm xúc động lòng người: 
 
Tám mươi lăm tuổi tự ta
phong
Hàm lão học sinh có được
không
Học mãi học hoài còn thấy dốt
Viết rồi viết nữa vẫn chưa
xong...
(Khai bút xuân Tân Tỵ)

90 năm, gần tròn một thế kỷ, cụ Mịch Quang sống giản dị, lấy chữ tâm làm trọng

GS HOÀNG CHƯƠNG (Hà Nội, tháng 6-2006)