Từ khi vận hành theo cơ chế thị trường (CCTT) và nhất là gần đây trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, trước thực tiễn sôi động và khá phức tạp của các hoạt động văn học - nghệ thuật (VH-NT), chúng ta đã có nhiều dịp bàn về vận hội và thách thức của CCTT và hội nhập.
Song trong giai đoạn mới, thực tế đã nảy sinh, đan xen thêm nhiều vấn đề cực kỳ phức tạp và có những tác động mạnh mẽ, sâu sắc đến đời sống tinh thần của người dân. Nhiều vấn đề đang còn là ẩn số, đầy thách đố, khiến chúng ta cần tiếp tục phải tập trung tâm trí cùng lý giải, mổ xẻ và đúc kết kinh nghiệm, tìm những giải pháp phù hợp, nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế những khiếm khuyết, tiêu cực để giúp VH-NT nước nhà tiếp tục phát triển lành mạnh, đa dạng và bền vững.
Hội thảo khoa học toàn quốc với chủ đề “Văn học, nghệ thuật trong cơ chế thị trường và hội nhập” do Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TƯ tổ chức trong 2 ngày 17 và 18-11 tại TPHCM chắc chắn sẽ là một sự kiện lớn thu hút sự quan tâm của giới văn nghệ sĩ và những người gắn bó sâu nặng với sự nghiệp phát triển VH-NT.
Cơ chế thị trường đặt ra nhiều thách thức với các đơn vị nghệ thuật nhà nước. Ảnh: Tiết mục “Nắng gió phương Nam” của Nhà hát ca múa nhạc dân tộc Bông Sen. Ảnh: An Dung
Đây cũng là dịp chúng ta cùng nhận diện quá trình hình thành và phát triển thị trường các sản phẩm VH-NT Việt Nam trong CCTT và trong giai đoạn hội nhập quốc tế. Như được tiếp sức trong một cơ chế mới rất linh hoạt, rộng mở, hoạt động VH-NT đã huy động được nguồn lực dồi dào và tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ sống được bằng nghề của mình, thị trường các sản phẩm VH-NT rất phong phú, đa dạng, cùng sự phát triển được cả ngàn doanh nghiệp kinh doanh các dịch vụ văn hóa, các sản phẩm VH-NT và cả một số cơ sở đào tạo văn nghệ sĩ…
Sự năng động, sáng tạo đã mang đến những thành quả phấn khích và đáng ghi nhận. Tuy nhiên thị trường các sản phẩm văn hóa, VH-NT cũng bộc lộ nhiều hạn chế, khiếm khuyết, chưa xứng với những bước chuyển mình của công cuộc đổi mới của đất nước. Xã hội hóa hoạt động nghệ thuật bên cạnh những mặt tích cực của nó, với sự nhanh nhạy, nắm bắt thị trường, cũng bộc lộ nhiều mặt hạn chế, nhất là khi người ta quan tâm đến lợi nhuận nhiều hơn là giá trị nghệ thuật.
Nhiều tác phẩm đã dấn sâu vào những ngõ hẹp quẩn quanh của giải trí, mua vui mà xao nhãng những vấn đề lớn lao của thời cuộc, thiếu hẳn dung mạo của những nhân vật trung tâm, thiếu bóng dáng con người với những xung đột, những va đập và trăn trở của cuộc sống hôm nay, thiếu những nhân vật có hình hài, hồn cốt, có sức khắc tạc lay động tâm khảm người thưởng thức.
Đây đó cũng có những tín hiệu vui, những điểm son, nhưng đại trà trên nhiều lĩnh vực vẫn là những tác phẩm làng nhàng, thậm chí yếu kém, nhạt nhòa cả ý tưởng lẫn thể hiện. Mảng âm nhạc cũng vậy, chưa dứt những lời than vãn, chê bai về ca từ tầm thường, phản cảm, ca khúc lai căng, lại rộ lên điều tiếng về chuyện loạn danh hiệu, loạn album, đạo nhạc, nhái nhạc...
Xã hội hóa xuất bản giúp thị trường sách vô cùng đa dạng, độc giả có nhiều lựa chọn. Nhưng cuốn theo lợi nhuận, thị trường này cũng nảy sinh bao buồn bực, nhức nhối và mới đây nhất là chuyện đau lòng về truyện tranh bạo lực, khiêu dâm dành cho thiếu nhi; chút lợi nhuận thôi nhưng đã vô tình đầu độc cả một lớp trẻ thơ...
Đã kinh doanh đương nhiên phải hướng đến lợi nhuận và cho dù kinh doanh trong lĩnh vực VH-NT khó thu lợi nhuận cao lại ẩn chứa nhiều rủi ro, bất trắc, nhưng nếu quên rằng loại hàng hóa đặc biệt này là sản phẩm của lao động nghệ thuật sáng tạo, mang một sứ mệnh cao quý, hướng con người đến với chân-thiện-mỹ, thì là điều đáng trách và không chấp nhận được…
Chắc rằng, cùng với những bất cập trên, sẽ còn nhiều vấn đề bức xúc và nan giải được luận bàn trong hội thảo như: Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước – một trong những vấn đề cốt tử của sự phát triển nền VH-NT định hướng XNCN; đẩy mạnh công tác lý luận, phê bình để có đội ngũ lý luận phê bình bám sát đời sống VH-NT, hướng dẫn điều chỉnh, đồng hành với sáng tác, có kiến thức sâu rộng và bản lĩnh để tỏ quan điểm của mình, phân định rõ vàng thau, thật giả trước những hiện tượng VH-NT mới…
Chắc sẽ không thể thiếu những đóng góp về chiến lược đào tạo, nâng cao năng lực cho những người hoạt động VH-NT trong thời kỳ mới; ở đây không chỉ là ở sự am tường nghề họ đang theo đuổi mà còn ở tầm hiểu biết văn hóa nhân loại và thẩm thấu văn hóa dân tộc, để cho ra đời những tác phẩm có giá trị nhân văn sâu sắc, hữu ích cho cuộc sống…
Và một loạt câu hỏi khác sẽ được đặt ra: Nhiều chính sách đối với văn hóa, văn nghệ sĩ đã lạc hậu, sẽ sửa đổi thế nào? Lĩnh vực nào cần xã hội hóa, lĩnh vực nào nhà nước phải đầu tư bảo tồn, để xây dựng và phát triển, tránh xã hội hóa tràn lan? Nhà nước sẽ tăng mức đầu tư cho VH-NT đến đâu? Khi nào những cơ sở vật chất và phương tiện phục vụ cho sự phát triển của VH-NT mới được đáp ứng?
Làm sao nâng cao trình độ thưởng thức của công chúng trong hưởng thụ VH-NT? Làm gì để vun đắp, bồi dưỡng những giá trị nhân văn cho lớp trẻ thông qua giáo dục VH-NT ngay từ học đường; làm sao để hội nhập mà vẫn phát huy nội lực và không bị nhạt nhòa bản sắc trước các làn sóng trào lưu văn hóa bên ngoài….
Hàng loạt vấn đề sẽ được các nhà hoạt động và quản lý VH-NT có uy tín, tâm huyết, giàu kinh nghiệm cùng mổ xẻ, phân tích, đánh giá về những tác động tích cực cũng như tiêu cực trong cơ chế thị trường và hội nhập đối với đời sống VH-NT, từ đó đề xuất, kiến nghị cho Đảng và Nhà nước những phương hướng nhiệm vụ và các giải pháp khả thi để tạo sự đồng thuận và nhất trí cao cùng góp sức cho bước phát triển bền vững của VH-NT trong giai đoạn mới. Hội thảo một lần nữa cũng là dịp đánh thức trách nhiệm của những người làm công tác VH-NT.
TRẦN BẠCH TUYẾT
