Ngày 25-8-2004, Ban Bí thư Trung ương khóa IX đã ra Chỉ thị số 42-CT/TW với nội dung “Về nâng cao chất lượng toàn diện hoạt động xuất bản”. 3 năm sau chỉ thị, ngành xuất bản TPHCM đã có những phát triển vượt bậc cả về lượng và chất nhưng đồng thời xuất hiện nhiều nguy cơ.
4 NXB và 34 triệu bản sách
Toàn TPHCM hiện nay có 4 NXB gồm NXB Trẻ, Tổng hợp TP, Văn nghệ và NXB Văn hóa Sài Gòn. Trong 3 năm qua, 4 đơn vị trên đã xuất bản được hơn 9.000 tựa sách với số lượng bản in lên đến gần 34 triệu bản chiếm đến 57,51% số sách xuất bản và 71,64% số bản sách in của cả nước. Không những vậy, TPHCM còn là nơi tập trung đông đảo các các đơn vị kinh doanh mạnh trong lĩnh vực xuất bản phẩm với hai đơn vị phát hành lớn nhất nước là Công ty CP Phát hành sách Fahasa và Công ty CP Văn hóa Phương Nam, chỉ tính riêng Fahasa đã chiếm đến một nửa thị phần phát hành sách cả nước hiện nay. Đó là chưa kể các đơn vị xã hội hóa phát hành sách, văn hóa phẩm như Văn Lang, Thành Nghĩa, First News, Quang Minh, Nhân Văn… Với ưu thế tập trung như vậy, thị trường xuất bản TPHCM được đánh giá là thị trường mạnh và năng động nhất cả nước.
Tuy nhiên, như nhận xét của Phó Bí thư Thường trực Thành ủy TPHCM Nguyễn Văn Đua trong bản sơ kết 3 năm thực hiện Chỉ thị 42-CT/TW thì bên cạnh sự phát triển mạnh mẽ, TPHCM cũng là nơi chứng kiến nhiều mặt trái trong lĩnh vực xuất bản. Đó là tình trạng xuất hiện nhiều xuất bản phẩm kém chất lượng gây tác động xấu về dư luận xã hội như hiện tượng tái bản một số đầu sách trước năm 1975, tình trạng tràn lan các loại truyện tranh kích động bạo lực, tình dục; thực trạng sách lậu, “luộc” bùng phát mạnh mẽ… và nghiêm trọng nhất là việc xuất hiện những tác phẩm vi phạm về các vấn đề chính trị, dân tộc, tôn giáo… Chỉ tính riêng trong năm 2007, đã có đến 52 ấn phẩm xấu bị cơ quan quản lý nhà nước ở trung ương và địa phương phát hiện và ra quyết định thu hồi, ngưng phát hành.
3 phương hướng giải quyết 5 mâu thuẫn
Sự quan tâm của người dân với các xuất bản phẩm là điều kiện thuận lợi để ngành xuất bản TP phát triển. Ảnh: T.V
Tại hội nghị sơ kết 3 năm thực hiện Chỉ thị 42-CT/TW vừa được tổ chức tại TPHCM, nhiều đại biểu đã ví von về thị trường xuất bản TPHCM giống như một trái bóng, càng phát triển mạnh mẽ lại càng mong manh dễ vỡ.
Ông Nguyễn Kiểm, Cục trưởng Cục Xuất bản khi nhận xét về tình trạng mong manh này đã đưa ra 5 lý do: Đầu tiên phải kể đến trách nhiệm của lực lượng quản lý khi vẫn còn bất cập và không đáp ứng được tình hình phát triển nhanh và mạnh của xuất bản hiện nay.
Bên cạnh đó, mâu thuẫn giữa việc đảm bảo nhiệm vụ chính trị và hiệu quả kinh tế chưa giải quyết được thậm chí còn ngày càng gay gắt. Một lý do nữa là năng lực của đội ngũ làm xuất bản không theo kịp đòi hỏi tình hình mới. Tính chuyên nghiệp của lực lượng này cũng còn thấp, kèm theo đó là cơ sở vật chất yếu kém trong khi việc tích lũy vật chất hầu như không có. Lý do cuối cùng theo ông Kiểm là ngành xuất bản TPHCM cũng như cả nước chưa thực sự xây dựng được một hệ thống phát hành sách đến tận tay bạn đọc một cách mạnh mẽ và ổn định.
Về cơ bản, 5 lý do mà ông cục trưởng nêu ra đã bao quát gần như mọi nguyên nhân dẫn đến tình trạng lộn xộn của ngành xuất bản TPHCM và cả nước hiện nay. Trên thực tế các lý do này không xuất hiện riêng lẻ mà luôn có sự liên kết chặt chẽ với nhau. Đầu tiên là vấn đề lợi nhuận, các đơn vị làm sách muốn tồn tại phải có tiền bằng cách làm các loại sách dễ thu hút người đọc như sách dạy kinh doanh, tình dục, bạo lực…NXB do yếu kém về vật chất nên lệ thuộc vào tư nhân liên kết vốn quan tâm chủ yếu đến lợi nhuận hơn là nhiệm vụ chính trị xã hội. Sự yếu kém của đội ngũ biên tập, việc quản lý của cơ quan chủ quản, quản lý văn hóa phẩm thiếu sâu sát… Tất cả hợp lại đã tạo ra kẽ hở để các ấn phẩm xấu xuất hiện ngoài thị trường.
Để giải quyết tình hình phát triển mạnh nhưng mong manh của thị trường xuất bản phẩm hiện nay đòi hỏi một biện pháp tổng hợp. Ông Nguyễn Kiểm đề ra một giải pháp trọn gói gồm ba điểm. Theo ông, bản thân các NXB phải tập trung khắc phục các yếu kém về chuyên môn. Các cơ quan chủ quản phải thực sự làm tốt nhiệm vụ của mình với các NXB trực thuộc. Cuối cùng là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành xuất bản hiện nay.
Chỉ thị 42-CT/TW đã mang lại cho ngành xuất bản tại TPHCM nhiều cơ hội mới nhưng cũng không thiếu sự thách thức. Những cơ hội đó đã được sử dụng tốt biến TP trở thành địa phương phát triển mạnh nhất về xuất bản, nhưng bên cạnh đó sự thách thức lại chưa có biện pháp giải quyết phù hợp. Để sự phát triển trở nên hoàn thiện, cân đối cần sự nỗ lực hơn nữa của ngành xuất bản, cơ quan quản lý của TP.
Tường Vy
