Như đã hẹn, những ngày tháng tám lịch sử này, cựu học sinh Trường Thanh niên tiền tuyến Huế lại hội tụ để ôn lại những tháng ngày hào hùng. Câu chuyện lịch sử của 65 năm sau nhắc đến hai nhà trí thức là Phạm Ngọc Thạch và Phan Anh như thổi bùng ánh lửa trên những khóe mắt nhăn nheo bởi thời gian.
Hai nhà trí thức Phạm Ngọc Thạch (ảnh trái) và Phan Anh (ảnh phải)
Vận nước đã đến
Nhắc đến bác sĩ Phạm Ngọc Thạch và luật sư Phan Anh là nhắc đến những điểm trùng hợp giữa Trường Thanh niên tiền tuyến Huế và phong trào Thanh niên tiền phong ở Sài Gòn.
Ở Huế, ngày 2-7-1945, luật sư Phan Anh tuyên bố khai giảng Trường Thanh niên tiền tuyến Huế tại một ngôi nhà khiêm tốn trước cửa Ngọ Môn. Cũng đúng ngày đó, tại vườn hoa Tao Đàn ở Sài Gòn, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, đại diện phong trào Thanh niên tiền phong đọc lời tuyên thệ trước hàng vạn đồng bào: “Từ Hùng Vương đến Nguyễn Thái Học, trải qua Bà Trưng, Lê Lợi, anh em Tây Sơn, máu đỏ anh hùng nhuộm màu đất giang san, chỉ có 2 mục đích: giải phóng dân tộc và tìm kiếm chỗ sống dưới bầu trời cho một dân tộc sinh tồn và lao động… Ta nên cúi đầu trước bóng người xưa, mà lãnh lại ngày nay một sứ mạng chiến đấu mới để khỏi thẹn với non sông…”.
Cuối tháng 8-1945, một số học viên Trường Thanh niên tiền tuyến Huế do Nguyễn Thế Lương (sau này là Giáo sư - Thiếu tướng Cao Pha) chỉ huy, bắt sống toán quân Pháp nhảy dù do quan tư Castella cầm đầu tại gần ga Hiền Sĩ. Cùng lúc, lực lượng Thanh niên tiền phong tại Sài Gòn cũng bắt sống các toán quân nhảy dù của Pháp, trong đó có tên quan năm Xê-đi, đại diện của Đờ Gôn.
Có thể nói, Thanh niên tiền phong là một phong trào do Xứ ủy Nam kỳ khởi xướng gồm hàng chục ngàn người, còn Trường Thanh niên tiền tuyến Huế hình thành từ lòng yêu nước của những trí thức tên tuổi, tuy học trường Tây nhưng vẫn nặng lòng với Tổ quốc. Còn điểm chung nhất của hai nhà yêu nước Phạm Ngọc Thạch và Phan Anh là đều cảm nhận được vận nước đã đến, cơ hội đưa dân tộc thoát khỏi ách nô lệ đã đến. Cả hai không chỉ học trường Tây trong nước mà còn Tây du. Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch sinh trưởng trong một gia đình thuộc hàng danh giá, ông nội là quan Án sát, mẹ là cháu nội Tuy Lý Vương, lấy vợ Tây nhưng trong huyết quản luôn cuộn chảy dòng máu Lạc Hồng. Sau khi học thành tài về nước, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch mở bệnh viện tư và đến với cách mạng.
Luật sư Phan Anh làm ở Tòa Thượng thẩm Hà Nội, đã tham gia bào chữa cho nhiều chiến sĩ Việt Minh. Có lần, ông bộc bạch: “Tôi biết nhiều chuyện về Việt Minh và khâm phục tinh thần hiên ngang bất khuất trước quân thù của họ nên đã cố gắng bênh vực những con người chân chính đó”.
“Thủ lĩnh thanh niên thời 45”
Giáo sư Trần Văn Giàu, nguyên Bí thư Xứ ủy Nam kỳ, trong cuốn sách về bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, đã kể lại: “…Nhật làm đảo chánh ngày 9-3 lật đổ Pháp. Hai ách còn một. Và Nhật ở phía Nam bất ngờ yêu cầu Phạm Ngọc Thạch đứng ra tập hợp thanh niên giống như ở phía Trung, phía Bắc nhờ Phan Anh vậy… Thạch không muốn diễn cái trò nguy hiểm này nhưng Hà Huy Giáp, tôi và lãnh đạo xứ ủy cho rằng có thể và cần phải nắm cơ hội để gây một phong trào thanh niên công khai, rộng lớn, đẩy nhanh cuộc vận động cách mạng tới trước… Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch là thủ lĩnh có uy tín của phong trào Thanh niên tiền phong…”.
Về luật sư Phan Anh, bà Hoàng Kim Oanh, vợ cố Giáo sư Tạ Quang Bửu, trong cuốn sách về Trường Thanh niên tiền tuyến Huế đã viết: “…Về danh nghĩa, trường là của Chính phủ Trần Trọng Kim nhưng thực chất theo ý đồ và những ấp ủ của anh Phan Anh và anh Bửu, trường sẽ hướng vào đào tạo các sĩ quan quân đội cho tương lai và truyền bá chủ nghĩa yêu nước…”.
Giáo sư sử học Đinh Xuân Lâm cũng đã viết trong cuốn sách về Trường Thanh niên tiền tuyến Huế: “…Chính Bộ trưởng Bộ Thanh niên Phan Anh đã khẳng định mục đích là vận động một phong trào thanh niên rộng lớn nhằm mục đích quốc gia và mục đích xã hội. Phong trào thanh niên của chúng tôi không hề xung đột gì với Việt Minh, cùng theo đuổi một mục đích như nhau”.
Do “nhằm mục đích quốc gia và mục đích xã hội”, lại có thủ lĩnh là những con người có nhân cách và trí tuệ, hai tổ chức thanh niên được thành lập từ đêm trước Cách mạng Tháng Tám 1945, tuy không đồng nhất nhưng đều đã quy tụ được hàng loạt những thanh niên ưu tú, về sau trở thành những nhân tài của đất nước, trong đó hai thủ lĩnh Phan Anh và Phạm Ngọc Thạch cùng GS Tạ Quang Bửu đều được mời giữ chức Bộ trưởng trong Chính phủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong số 43 học viên của Trường Thanh niên tiền tuyến Huế, có đến 8 người về sau mang hàm cấp tướng của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Còn quanh “thủ lĩnh” Phạm Ngọc Thạch là những tên tuổi còn sáng mãi trong lịch sử đất nước: Huỳnh Tấn Phát, Huỳnh Văn Tiểng, Kha Vạng Cân, Nguyễn Văn Hưởng, Phạm Thiều, Thái Văn Lung…
Trường Thanh niên tiền tuyến Huế và phong trào Thanh niên tiền phong Sài Gòn đã góp phần xứng đáng vào thắng lợi của Cách mạng mùa thu Tháng Tám 1945 - một trong những thời kỳ đẹp nhất của lịch sử cách mạng Việt Nam, đồng thời là bài học về sự hội tụ nhân tài của những nhà cách mạng tiền bối.
65 năm đã qua, từ những ngày đầu cách mạng sôi nổi đó, bên cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn có mặt hai “thủ lĩnh thanh niên thời 45” Phạm Ngọc Thạch và Phan Anh. Sự kết hợp đẹp đẽ đó vẫn ghi đậm dấu ấn trong lịch sử và trong ký ức những người con đất Việt đã làm nên Cách mạng Tháng Tám thần kỳ.
Nguyễn Khắc Phê
