Cúm A/H1N1 mới hay cũ?

Tháng 4-2009 đánh dấu sự bùng nổ toàn cầu của đại dịch cúm do một chủng virus với tên gọi cúm A/H1N1 lây lan chủ yếu từ người sang người. Các nghiên cứu đã cho thấy rằng chủng virus mới này ít nhiều có liên quan đến sự đột biến và tái tổ hợp từ 4 chủng virus cúm A/H1N1 đã biết. Trong đó có đến 2 chủng chuyên gây bệnh ở heo, 1 chủng chuyên gây bệnh ở người và 1 chủng chuyên gây bệnh ở chim.

Trước sự nguy hiểm gây ra bởi chủng virus mới này, ngày 30-4-2009, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã phải dùng thuật ngữ “cúm A/H1N1” thay thế cho “cúm heo” để tránh sự nhầm lẫn là bệnh cúm do heo gây ra.

Orthomyxoviridae được các nhà khoa học biết đến như là một họ virus bao gồm 5 dòng: virus cúm A, cúm B, cúm C, virus Isa và virus Thogoto. Trong đó, 3 dòng virus đầu tiên là tác nhân chính gây nên bệnh cúm ở động vật có xương sống (gia cầm, người và động vật có vú). Nguy hiểm nhất trong 3 dòng này là virus cúm A, gây bệnh chủ yếu và nghiêm trọng ở người.

Người ta phân loại virus cúm A dựa vào 2 protein bề mặt của virus là hemagglutinin (viết tắt là HA hay H) và neuraminidase (NA hay N). Các nghiên cứu từ trước đến nay đã tìm ra được 16 kiểu H (H subtype H1 đến H16) và 9 kiểu N (N subtype N1 đến N9) của virus cúm A.

Các virus có loại hình H khác nhau được phân biệt bằng H1, H2… H16 và các loại N khác nhau bởi N1, N2… N9. Mỗi loại virus có chứa một loại H và một loại N bất kỳ. Do vậy chúng được ký hiệu H1N1, H1N2,… H1N9 hay H2N1… H5N1… H16N9. Ngoài sự kết hợp một cách bất kỳ giữa H và N, virus còn chứa 6 loại gen khác. Độc lực của virus thường được xác định bởi sự kết hợp của nhiều yếu tố từ các gen khác nhau của Virus.

Tháng 5-2009, Tổ chức Ngăn ngừa và kiểm soát bệnh của Mỹ (CDC) công bố nghiên cứu cho thấy trẻ em không có sẵn đáp ứng miễn dịch đối với virus cúm A/H1N1. Tuy nhiên, tỷ lệ đáp ứng miễn dịch ở người lớn là 6% - 9% ở lứa tuổi 18 - 64 và 33% từ 65 tuổi trở lên.

Các nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng, một số protein của virus hầu như tương đồng với các chủng gây các triệu chứng cúm nhẹ ở người. Do đó vào ngày 1-5-2009, nhà virus học Wendy Barclay cho rằng, từ những dấu hiệu ban đầu, virus cúm A/H1N1 hầu như không thể gây ra những triệu chứng bệnh trầm trọng ở người.

Điều các chuyên gia y tế lo ngại hơn cả là khả năng lai tạo giữa virus cúm A/H5N1 và virus cúm A/H1N1. Virus cúm A/H5N1 hầu như chỉ gây bệnh cho gia cầm. Nhưng khi lây nhiễm cho người gây tỷ lệ tử vong cao từ 60% đến 70%. Song may mắn là loại cúm độc hại này thuộc loại cúm nhiễm bệnh trên chim và gia cầm là chính. Khả năng lây nhiễm trên động vật có vú như người là rất thấp.

Ngược lại, cúm A/H1N1 đang lưu hành nhiễm rất dễ từ người sang người nhưng độc tố tương đối thấp, tỷ lệ tử vong khoảng 0,5%. Cả virus cúm A/H5N1 và A/H1N1 đều không có tính ổn định về mặt di truyền, do đó khả năng tái tổ hợp, sắp xếp và đột biến là rất cao.

Ngày 11-6, Tổ chức Y tế Thế giới đã nâng dịch cúm A/H1N1 lên cấp độ 6 ở mức báo động đại dịch toàn cầu. Tuy nhiên, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới, Tiến sĩ Margaret Chan, đã nhấn mạnh việc nâng mức báo động lên cấp độ 6 là kết quả dựa trên “sự lan truyền của virus” chứ không phải do mức độ gây bệnh nghiêm trọng của nó.

Thực tế đến nay, số ca tử vong do cúm A/H1N1 gây ra là rất thấp. Các chuyên gia y tế dự đoán số người tử vong do cúm A/H1N1 sẽ thấp hơn nhiều so với đại dịch cúm, tương tự trước đây vì năm 1918 - 1919 Spanish flu H1N1 đã cướp đi sinh mạng cả 10 triệu người. Trong khi đó, dịch cúm theo mùa thông thường những năm gần đây cũng đã làm chết từ 250.000 đến 500.000 người.

Bà Margaret Chan còn cho rằng, nhiều bệnh nhân cúm đã tử vong có mang trong người các bệnh mãn tính tiềm ẩn khác như: rối loạn hô hấp, bệnh tự miễn, các bệnh về tim và chứng béo phì.

Đến thời điểm này, báo chí ở các nước Tây Âu hầu như “quên lãng” sự hiện diện của cúm A/H1N1 này. 

TSKH NGUYỄN QUỐC BÌNH – Th.S DƯƠNG VÂN ANH
(Trung tâm Công nghệ sinh học TPHCM)

Các tin, bài viết khác