Thách thức lớn của công tác phòng chống sốt rét

Ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc

Sốt rét là một bệnh lan truyền đường máu, do ký sinh trùng sốt rét được truyền từ người bệnh sang người lành bởi muỗi A-nô-phen (hay còn gọi là muỗi đòn xóc). Đây là một bệnh còn rất phổ biến trên thế giới nói chung và ở nước ta nói riêng. Năm 2004, Việt Nam có 128.622 bệnh nhân mắc bệnh sốt rét, chủ yếu là do 2 loài ký sinh trùng Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax.

Hiện nay, một số loại thuốc được dùng để chữa trị bệnh sốt rét do Plasmodium falciparum đã bị giảm hiệu lực như Chloroquin, Pyrimethamin, Fansidar, Quinin… Đây là hiện tượng kháng thuốc. Hiện tượng ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc là một trong những nguyên nhân quan trọng gây khó khăn cho công tác phòng chống sốt rét.

Tình trạng kháng thuốc của ký sinh trùng đang lan rộng ở nhiều nước trên thế giới đặc biệt ở vùng Đông Nam Á. Tại Việt Nam, hiện tượng ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc xuất hiện chủ yếu ở miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam bộ.

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới (WHO, 1981), ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc là khả năng một chủng ký sinh trùng có thể sống sót và phát triển mặc dù bệnh nhân đã được điều trị và hấp thụ một lượng thuốc bằng hoặc cao hơn liều thông thường.

Nghĩa là, một người bệnh được xét nghiệm máu thấy có ký sinh trùng sốt rét đã uống đủ liều thuốc trong ngày và đủ thời gian quy định mà bệnh vẫn không giảm hay nặng hơn, hoặc có thể hết sốt nhưng sau 2 - 3 ngày lại bị sốt lại.

Làm sao biết đã mắc phải bệnh sốt rét kháng thuốc? Theo kinh nghiệm của các bác sĩ chuyên khoa, bệnh nhân mắc bệnh sốt rét đã được uống thuốc đủ liều, đủ thời gian, nếu sau 2 - 3 ngày vẫn không hết sốt và xét nghiệm máu lại thấy mật độ ký sinh trùng không giảm hay đang có chiều hướng tăng lên thì có thể đã bị kháng thuốc (sau khi đã loại trừ tất cả các nguyên nhân gây sốt khác).

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hiện tượng kháng thuốc, nhưng nguyên nhân chủ yếu là do dùng một loại thuốc trong một thời gian dài, nhất là dùng thuốc sốt rét bừa bãi, uống thuốc không đủ liều lượng và không đúng thời gian quy định theo hướng dẫn của thầy thuốc.

Sau khi uống vài viên thuốc thấy hạ sốt thì tự ý ngưng không uống tiếp, làm cho ký sinh trùng quen với thuốc, tăng khả năng chống lại thuốc. Hoặc vì những lý do khách quan phải đi công tác hay du lịch vào những vùng có sốt rét lưu hành nặng và bị muỗi mang ký sinh trùng sốt rét có khả năng kháng thuốc đốt .

Mắc bệnh sốt rét kháng thuốc rất nguy hiểm vì bệnh dai dẳng, dễ tái phát nhiều lần, việc chữa trị tận gốc gặp nhiều khó khăn. Bệnh sốt rét vì thế diễn biến nặng hơn, có thể chuyển thành sốt rét ác tính dẫn đến tử vong nếu không được điều trị khẩn cấp kịp thời. Bệnh còn gây thiệt hại về kinh tế như: giảm thu nhập lao động trong thời gian điều trị bệnh, chi phí để điều trị bệnh nhân và sản xuất thuốc chống kháng tăng cao. Ngoài ra, còn có thể gây thành dịch sốt rét rất nguy hiểm và khó phòng chống.

Do đó, mỗi cá nhân cần phải tự bảo vệ mình để không bị sốt rét kháng thuốc. Nếu ở những vùng có sốt rét lưu hành hoặc mới từ vùng có sốt rét lưu hành trở về địa phương thì khi có những triệu chứng sốt phải đến ngay cơ sở y tế gần nhất để xét nghiệm máu xác định có bị bệnh sốt rét hay không, kết quả xét nghiệm sẽ có ngay sau 30 phút.

Việc thực hiện các xét nghiệm máu rất quan trọng để xác định đúng chủng loại ký sinh trùng sốt rét gây bệnh nhằm sử dụng thuốc hiệu quả và có hướng điều trị phù hợp. Khi được cấp thuốc sốt rét phải uống đủ liều lượng, đúng thời gian quy định. Phải tiếp tục uống thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị cho dù đã hết sốt.

Tuyệt đối không được tự ý mua thuốc tự điều trị bệnh sốt rét tại nhà vì sẽ không đúng thuốc, không đủ liều lượng làm cho việc chữa trị không đạt hiệu quả, dễ dẫn đến hiện tượng ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc.

Tất cả các xét nghiệm máu chẩn đoán ký sinh trùng sốt rét và thuốc sốt rét đều được thực hiện và cấp phát miễn phí tại các cơ sở y tế và bệnh viện.

Hiện tượng ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc ở các vùng sốt rét lưu hành tại Việt Nam hiện nay ngày càng phổ biến với mức độ kháng ngày càng tăng. Do đó, mỗi người cần phải thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh sốt rét nhằm bảo vệ sức khỏe của bản thân, gia đình góp phần làm giảm gánh nặng cho xã hội. 

PHẠM GIANG ANH
(Viện Sốt rét-KST-CT TPHCM)

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Sức khỏe cộng đồng

Tư vấn dinh dưỡng

Cùng góp điểm xanh cho Việt Nam khoẻ mạnh

Vinamilk vừa công bố góp 1 triệu ly sữa cho trẻ em khó khăn trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 vẫn đang diễn biến phức tạp. Đây là hoạt động nằm trong chuỗi chương trình “Cùng góp điểm xanh, cho Việt Nam khỏe mạnh” thuộc dự án “Vùng xanh hy vọng” do Vinamilk cùng VTV Digital triển khai. Những hoạt động này được triển khai trên các nền tảng mạng xã hội để lan tỏa lối sống tích cực và chung tay đẩy lùi dịch bệnh.

Thuốc