Miền Trung đang bước vào mùa mưa bão năm 2011. Làm thế nào để quản lý, vận hành các hồ thủy điện nhằm hạn chế những thiệt hại về người và tài sản của người dân cũng như việc quy hoạch xây dựng, quản lý những công trình này để hạn chế tác động đến vùng hạ lưu. Một hội thảo chuyên đề “Tư vấn phản biện quy hoạch thủy lợi, thủy điện khu vực miền Trung” được tổ chức tại Đà Nẵng trong ngày 8-9 đã phần nào mổ xẻ những vấn đề trên.
- Vùng đất khắc nghiệt
Đó là nhận định đầu tiên về khu vực miền Trung mà Chủ tịch Hội Tưới tiêu VN Phạm Xuân Sử nêu ra trước hội thảo. Theo ông Sử, bờ biển miền Trung dài khoảng 1.000km, bao gồm các tỉnh từ Thanh Hóa đến Khánh Hòa. Dãy Trường Sơn chạy suốt theo bờ biển, nên đồng bằng ở miền Trung rất hẹp, có nhiều sông tương đối lớn, như: sông Giang (Quảng Bình), sông Thạch Hãn (Quảng Trị), sông Hương (Thừa Thiên - Huế), sông Thu Bồn (Quảng Nam), sông Trà Khúc (Quảng Ngãi). Sông suối nhiều nhưng chiều dài các sông đa số ngắn và có độ dốc lớn, lưu vực các sông thường là đồi núi; các cửa sông lại hay bị bồi lấp gây cản trở thoát lũ nên khi xảy ra mưa lớn, miền Trung đối mặt với những trận lũ kinh hoàng, gây tổn thất lớn.
Không những lũ lụt, bão ở khu vực miền Trung cũng xảy ra nhiều hơn so với hai đầu đất nước. Từ năm 1995-1999, miền Trung đã hứng chịu 13 cơn bão, 5 áp thấp nhiệt đới và 23 đợt gió mùa đông Bắc. Chỉ trong 6 năm (từ 2005-2010), thiên tai đã cướp đi sinh mạng của 1.859 người, 219 người mất tích, tổng thiệt hại về tài sản lên tới 58.737 tỷ đồng. “Tôi đưa ra những con số như trên để mọi người thấy vùng đất miền Trung khắc nghiệt đến chừng nào, người miền Trung khốn khổ ra sao khi mùa mưa bão đến. Và trong những năm gần đây, cùng với thiên tai ngày càng khốc liệt, vấn đề quy hoạch, xây dựng, vận hành các hồ thủy điện thiếu tính toán, thiếu đồng bộ đã khiến người dân miền Trung càng thêm cùng cực, tang thương. Đến lúc chúng ta cần có hành động cụ thể, không nói suông nữa để giúp người dân miền Trung có thể sống chung với thiên tai, bão lũ ngày càng dữ dội. Bên cạnh đó, cần quy trách nhiệm cụ thể cho từng nhà máy thủy điện trong việc vận hành nhà máy, điều tiết lũ. Không thể để việc các nhà máy đặt lợi ích của mình lên trên tính mạng và tài sản của người dân được”, ông Sử nhấn mạnh.
Theo Viện Quy hoạch thủy lợi (Tổng cục Thủy lợi), chỉ tính từ năm 1985 đến 1995, miền Trung có 131.430ha đất vụ đông xuân bị hạn hán, không gieo sạ được; còn vụ hè thu lên đến gần 200.000ha. Kỹ sư Bùi Ngọc Lâu, Hội Tưới tiêu Việt Nam, chua chát nói: “Như thế thì sao người miền Trung không nghèo khó cho được, hầu như cả năm phải gánh chịu thiên tai, thiệt hại”.
- Coi trọng tính mạng người dân
Đại diện Tổng cục Thủy lợi, cho rằng: các dự án quy hoạch thủy điện do các cơ quan thuộc Bộ Công thương thực hiện vẫn mang nặng tính chuyên ngành, chú trọng về phát điện là chính chứ chưa tính đến điều tiết nước cho vùng hạ lưu. Bên cạnh đó, các quy hoạch thủy điện do tỉnh lập đề xuất quá nhiều công trình, có cả công trình nằm trong các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia… Không những thế, hiện nay phần lớn các hồ thủy điện chỉ quan tâm đến dung tích phòng lũ cho bản thân công trình, không có dung tích phòng lũ cho hạ du.
Theo ông Trần Quốc Hùng, Phó Giám đốc Sở NN-PTNT Hà Tĩnh, vấn đề thủy điện gây ngập lụt, gây hạn hán trong mùa nắng nóng cho vùng hạ lưu đã nói nhiều. Vậy làm sao để chấm dứt tình trạng này mới là việc các cấp, ngành, các địa phương miền Trung cần có hành động cụ thể. Như ở Hà Tĩnh, trong những năm trở lại đây có rất nhiều nhà đầu tư đặt vấn đề xây dựng thủy điện trên địa bàn, nhưng xét về hiệu quả kinh tế mang lại quá nhỏ bé so với việc mất rừng, không an toàn trong mùa mưa bão nên tỉnh đã kiên quyết từ chối.
Trong khi đó, ông Đào Minh Hường, Phó Giám đốc Sở NN-PTNT tỉnh Quảng Ngãi, nhận định thêm: Nói đến thiệt hại do lũ gây ra, ngoài những công trình thủy điện cũng cần nói đến những công trình giao thông. Hiện nay, nhiều công trình giao thông được nâng cấp, xây mới đã trở thành những bờ đê ngăn không cho lũ thoát, khiến tình trạng ngập úng kéo dài nhiều ngày. Ngoài ra, việc trang bị các thiết bị cảnh báo lũ, hệ thống đo thủy văn ở những công trình thủy điện vẫn chưa được quan tâm. Nếu như các thủy điện trang bị hệ thống này thì có thể chủ động thông báo khi tiến hành xả lũ hoặc chí ít cũng biết được lượng mưa bao nhiêu để có kế hoạch xả lũ thích hợp hơn.
Để giảm thiệt hại cho miền Trung khi bão lũ xảy ra, nhiều ý kiến cho rằng, cần rà soát quy hoạch thủy điện các lưu vực sông, dứt khoát loại bỏ những công trình không đảm bảo vấn đề môi trường và xâm hại đến các vùng đã được quy định như khu bảo tồn, rừng đặc dụng. Bên cạnh đó, Chính phủ xem xét và quyết định giao cho Bộ TN-MT chủ trì xây dựng các quy trình vận hành liên hồ chứa thủy điện, thủy lợi các lưu vực sông trong cả 1 năm, đồng thời phải giám sát việc thực hiện quy trình này. Phải đặt tính mạng và tài sản của người dân lên hàng đầu.
NGUYỄN HÙNG
