Cùng với lớp đàn anh như Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Thi... Hà Xuân Trường yêu văn nghệ, nhưng đi một hướng khác: Lý luận phê bình văn học.
Một con người thông thạo tiếng Pháp, sau là tiếng Nga, Hà Xuân Trường có điều kiện tiếp xúc với nhiều nền lý luận văn học trên thế giới. Trong nước, văn học thành văn bằng chữ quốc ngữ của chúng ta tuổi đời chưa phải là nhiều, thêm vào đó lý luận phê bình văn học càng non trẻ.
Sự xuất hiện nhà lý luận phê bình Hà Xuân Trường là một ngưỡng cho lý luận phê bình Việt Nam trong giai đoạn kháng chiến và tiến lên chủ nghĩa xã hội. Năm 1965, ông được điều động sang làm Thứ trưởng Bộ Văn hóa, phụ trách khối Nghệ thuật, thời gian ấy là 18 năm chăm lo cho điện ảnh, kịch bản văn học.
Thời kỳ này có nhiều tác phẩm điện ảnh nổi tiếng: Con chim vành khuyên, Vĩ tuyến 17, Vợ chồng A Phủ... Sau này, Hà Xuân Trường đã ủng hộ những tác phẩm đổi mới như: Nhân danh công lý (kịch của Võ Khắc Nghiêm), Tôi và chúng ta (kịch của Lưu Quang Vũ), Cù lao Tràm (tiểu thuyết của Nguyễn Mạnh Tuấn), Mùa lá rụng trong vườn (tiểu thuyết của Ma Văn Kháng).
Ủng hộ những tác phẩm đổi mới, ông mở ra những cuộc tranh luận và chính ông cũng tham gia viết bài. Hà Xuân Trường đã có nhiều bài viết lý luận về sáng tác văn học: Vì một nền văn nghệ mới Việt Nam (1971), gồm những vấn đề như tính thời đại và con người mới, chức năng giáo dục xã hội chủ nghĩa của văn học, vai trò thế giới quan...
Năm 1986, ông cho ra tập sách Văn học - cuộc sống - thời đại. Sự nghiệp lý luận phê bình của nhà văn được thể hiện cô đọng trong Tuyển tập Hà Xuân Trường (1994). Hà Xuân Trường là một nhà lý luận phê bình, trong giai đoạn này, ông còn là một nhà tiên phong. Chính Hà Xuân Trường đã “đề cao tính dân tộc, bản sắc dân tộc”, nhưng cũng lưu ý “không có tính dân tộc bất biến, vĩnh cửu”.
Là nhà lãnh đạo văn nghệ, Hà Xuân Trường còn là bạn văn của nhiều nhà văn, nhà thơ đàn anh cũng như lớp cùng trang lứa và lớp nhà văn trẻ. Trong căn nhà số 10 Phạm Đình Hổ (Hà Nội) với phòng khách giản dị, luôn có khách văn ở các lứa tuổi đến thăm, đến chơi với nhà văn Hà Xuân Trường. Năm 1998, ông cho ra mắt cuốn: Không có một thời... như thế (NXB Văn học).
Hà Xuân Trường đã ra đi! Trên 50 năm quãng đời văn học của ông, kiên định đi theo đường lối văn nghệ của Đảng, trong đó ông luôn khẳng định bộ môn lý luận phê bình phải có một vị trí xứng đáng, vị trí khoa học nền móng của văn học. Chúng ta trân trọng một con người, một nhà văn trung thực với nhân dân, với chính mình.
TRẦN THỊ THẮNG
