Trong ngôi nhà sàn Ê Đê dài nhất tỉnh Đắc Lắc, du khách được nghe làn điệu Ay Ray mượt mà, giai điệu Bru véo von của vợ chồng nghệ nhân Y Gông B’dap và H’ Uinh Byă. Đầu tháng 7-2007, vợ chồng nghệ nhân là hai trong số 8 nghệ nhân của tỉnh Đắc Lắc được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam trao bằng công nhận Nghệ nhân Dân gian.
Vợ chồng nghệ nhân Y Gông và H’Uinh diễn tấu nhạc cụ, hát dân ca Ê Đê trong ngôi nhà dài tại Khu du lịch Thanh Hà.
Năm nay, vợ chồng nghệ nhân Y Gông và H’ Uinh đã bước sang tuổi “thất thập cổ lai hi”, nhưng hai cụ vẫn hết sức tình tứ trong làn điệu dân ca Ê Đê. Những ai được nghe vợ chồng nghệ nhân hát và diễn tấu nhạc cụ đều tấm tắc khen họ là “cặp uyên ương hạnh phúc”.
Hình như cái tình tứ của vợ chồng nghệ nhân đã thổi hồn vào lời ca, điệu nhạc, tăng thêm sức truyền cảm, làm đắm say lòng người. Rất nhiều du khách đến thăm làng đảo Bản Đôn, mặc dù họ không biết tiếng Ê Đê, nhưng qua phong cách biểu diễn của hai nghệ nhân họ hiểu được nội dung lời ca, điệu nhạc.
Nhiều du khách muốn lưu lại thật lâu bên bếp lửa trong ngôi nhà dài, để được nghe vợ chồng nghệ nhân biểu diễn và diễn giải ý nghĩa từng loại nhạc cụ. Nghệ nhân Y Gông, không chỉ có tài diễn tấu mà còn chế tác được các nhạc cụ truyền thống của đồng bào Ê Đê như Bru, Đinh Năm, Đinh Tặc Tà, Đinh Buốt, Gông và Ki Păh. Trong khi đó cụ bà H’ Uinh thổi hồn vào các làn điệu dân ca Ê Đê như Ay Ray, Vay Vay và Hơh Cư Jú.
Sinh ra và lớn lên ở buôn Khít, xã Ea Bhốk, huyện Krông Ana là địa phương có nhiều nghệ nhân biết hát dân ca Ê Đê, biết diễn tấu nhạc cụ truyền thống, từ thủa nhỏ cả hai nghệ nhân đã học được từ ông bà những lời ca, điệu nhạc.
Khi bước vào tuổi thanh niên, chính lời ca, tiếng hát đã làm cho chàng trai Y Gông và cô gái H’ Uinh đắm say nhau. Bà H’ Uinh nhớ lại: “Ngày ấy mình 18 tuổi, Y Gông 20 tuổi đã mê nhau rồi. Mình mê nhất Y Gông khi ông ấy thổi Đinh Năm réo rắt tựa suối reo, thổi Pru véo von như chim hót trong rừng buổi sớm”. Từ những lần biểu diễn văn nghệ ở buôn, ở xã, họ cảm nhau rồi nên vợ thành chồng, sinh con đẻ cái.
Cuộc sống thường nhật, tuy bận bịu nhiều công việc gia đình và cộng đồng, nhưng trong ngôi nhà của hai nghệ nhân không khi nào thiếu vắng lời hát của vợ, điệu nhạc của chồng. Theo giải thích của Y Gông thì mỗi nhạc cụ có không gian diễn tấu riêng biệt: Thổi Ki Păh là thông báo với buôn làng về việc săn voi thành công, gọi mọi người đến cùng chung vui; gẩy Chinh Kram trên rẫy để xua đuổi con thú, không cho chúng vào phá cây trồng; còn tiếng Đinh Năm chỉ tấu lên trong những cuộc vui, hội ngộ ở buôn làng...
Nghệ nhân H’Uinh vốn là người có năng khiếu âm nhạc từ thủa nhỏ. Chỉ cần nghe người lớn hát một vài lượt là cô gái H’ Uinh đã thuộc lòng lời hát và có thể diễn đạt trơn tru. Nhờ vậy mà bây giờ nghệ nhân H’ Uinh trở thành người thuộc nhiều dân ca Ê Đê nhất tỉnh Đắc Lắc; có thể diễn xuất thật hay, thật chuẩn cả ba làn điệu Ay Ray, Hơh Cư Jú và Vay đưa du khách cuốn mình vào những lễ hội vui nhộn, những cuộc hội ngộ, chia ly và cả không khí lao động sản xuất hăng say của đồng bào Ê Đê.
Nghệ nhân Y Gông tâm sự: “Được làm việc trong Khu du lịch Thanh Hà, được biểu diễn nhạc cụ dân tộc mình cho du khách nghe, cái bụng già vui lắm, tự hào lắm”. Vợ chồng nghệ nhân Y Gông còn say mê nói về cách quay tơ dệt thổ cẩm, về hội săn voi, về cồng chiêng, về ghế Kpan, về gùi, về rượu cần và những sinh hoạt bên bếp lửa trong ngôi nhà dài của đồng bào dân tộc Ê Đê. Và cả chuyện thiếu nữ Ê Đê đến tuổi cập kê bắt chồng ra sao nữ... Những nét đẹp truyền thống ấy, bây giờ bọn trẻ ít biết lắm.
Lo sợ văn hóa của đồng bào Ê Đê mai một, vợ chồng nghệ nhân Y Gông và H’ Uinh hướng dẫn con cháu trong gia tộc cách chế tác, diễn tấu nhạc cụ; dạy chúng hát những làn điệu dân ca Ê Đê. Tâm sự với chúng tôi, cụ bà H’Uinh thổ lộ: “Khi nào truyền cho con cháu những vốn văn hóa dân gian mình có được, vợ chồng mình mới yên lòng đi gặp tổ tiên, ông bà!”.
Nhờ tham gia làm du lịch, cuộc sống của vợ chồng nghệ nhân Y Gông và H’ Uinh khá dư dả. Ông bà tích cóp chút vốn liếng lo dưỡng già sau này và chăm chút thêm cho cô cháu gái H’ Yét Byă học trung học phổ thông…
Trên bức tường trong ngôi nhà dài, vợ chồng nghệ nhân treo nhiều giấy chứng nhận, giấy khen, bằng khen cùng những huy chương vàng, bạc..., đây là những ghi nhận về đóng góp của hai nghệ nhân trong việc giữ gìn phát huy văn hóa dân gian Ê Đê. Nhưng có lẽ, niềm đam mê lớn nhất của vợ chồng nghệ nhân là được tái hiện lời ca, điệu nhạc cổ xưa của tổ tiên ông bà, để lời ca, điệu nhạc truyền thống Ê Đê còn mãi với thời gian.
Bài, ảnh: Kiều Bình Định
