Khu dự trữ sinh quyển Tây Nghệ An

Nhiều thách thức trong việc bảo vệ sự độc đáo

UNESCO vừa chính thức công nhận khu vực phía Tây Nghệ An trở thành khu dự trữ sinh quyển (KDTSQ) thế giới. KDTSQ này được UNESCO đánh giá là vùng duy nhất ở khu vực Đông Nam Á còn lại những cánh rừng nguyên sinh, nơi có sự đa dạng về sinh học, sự phong phú về hệ động thực vật, nơi có những điểm các nhà khoa học chưa đặt chân tới, có loài sao la được thế giới quan tâm. Đây cũng là khu vực có sự đa dạng về bản sắc văn hóa các dân tộc. KDTSQ Tây Nghệ An là di sản quý có ý nghĩa không chỉ của Việt Nam mà của cả thế giới.

Sự phong phú, đa dạng trong “lõi” của KDTSQ

Sơn dương.

KDTSQ Tây Nghệ An có diện tích 1.303.285ha, bao gồm khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống và Pù Hoạt, nhưng cái “lõi” làm nên KDTSQ Tây Nghệ An chính là Vườn quốc gia (VQG) Pù Mát. VQG Pù Mát thể hiện rõ nhất, đặc trưng nhất cho KDTSQ Tây Nghệ An.

VQG Pù Mát có môi trường sống rừng nhiệt đới, chưa bị tác động bởi những loại rừng hỗn giao. Hiện VQG còn 62% diện tích là rừng nguyên sinh và hầu như chưa bị tác động bởi con người. Các nhà khoa học đã xác định được tổng cộng khoảng 1.297 loài thực vật từ những tiêu bản đã được thu thập, đặc biệt có tới 22 họ chỉ với 1 chi của 1 loài duy nhất. Cho đến thời điểm hiện tại, có thêm 3 loài mới đã được xác định. Những khu vực rừng nguyên sinh, rừng hỗn giao lá kim như Pơ mu và Sa mu tập trung ở những vùng có độ cao phía Tây Bắc của VQG. Đây là một môi trường sống đang được quan tâm, vì ở hầu hết các khu vực khác sự phân bố của loại rừng này đã bị giảm xuống nghiêm trọng.

Theo số liệu điều tra mới nhất, có 42 loài thú lớn đã được xác định là có xuất hiện trong VQG, trong đó có 20 loài được xếp vào cấp độ bị đe dọa, có nguy cơ bị đe dọa. Gần đây đã xác định thêm sự có mặt của 2 loài mới trong VQG là thỏ vằn Trường Sơn và mang đen Trường Sơn. 2 loài này được biết đến rất ít về khu vực phân bố trong khu vực hay trong vùng. VQG Pù Mát cũng là nơi nắm giữ những quần thể quan trọng về loài cầy vằn bắc-một loài được giới khoa học quốc tế quan tâm.

Quần thể linh trưởng hoạt động ban ngày có một số loài mang tính chất quan trọng quốc gia và một số mang tính quốc tế, nhưng tất cả chúng đang chịu sự đe dọa. Số lượng loài sóc bụng xám được tìm thấy khá lớn, không có nơi nào trong khu vực có số quần thể lớn như ở Pù Mát. VQG Pù Mát được xem là nơi nắm giữ quần thể voi châu Á lớn nhất hiện còn lại ở Việt Nam. Nếu như xác định xong số loài thì VQG Pù Mát cũng là nơi duy nhất giữ vị trí cao nhất về số loài thú nhỏ ở khu vực Đông Dương. VQG Pù Mát còn có sự đa dạng về lưỡng cư và bò sát, trong đó ếch nhái 23 loài, rùa 13 loài, tắc kè và kỳ đà 12 loài và rắn 25 loài.

Rừng nguyên sinh trong Vườn quốc gia Pù Mát. Ảnh: L.D.C

Theo sự xác định tạm thời thì trong VQG Pù Mát có 51 loài chim thuộc 37 chi, 14 họ, 5 bộ. Hai quần thể trĩ sao và hồng hoàng niệc cổ hung (Aceros nipalensis) được xem có tầm quan trọng bảo tồn cao mang tính quốc tế, các quần thể của các loài khác như diều cá bé (Ichithyophaga humilis) cũng có tầm quan trọng bảo tồn mang tính quốc gia. Có khoảng 39 loài dơi, trong số loài được xác định có 7 loài được xem là đang có nguy cơ bị đe dọa.

Trong 51 loài cá, có 23 loài được tìm thấy ở hệ thống sông suối còn 19 loài chỉ tìm thấy ở một số vị trí thu thập mẫu. Về bướm ngày có tổng cộng 305 loài đã được ghi nhận trong đó có 7 loài trước đây chưa được biết đến ở Việt Nam, 2 loài vẫn chưa được mô tả. Bướm đêm có 83 loài bướm sừng và 11 loài bướm hoàng đế, trong đó có 4 loài bướm sừng mới phát hiện ở Việt Nam: Dolbina inexacta, Callambulyx poecilus, Macroglossum frizei và Phyllosphingia dissimilis.

Những sự sống quý hiếm cần được bảo vệ

Loài sao la (Pseudoryx nghetinhensis) được xem là biểu trưng của Pù Mát nói riêng và KDTSQ nói chung, được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm đặc biệt. Các loài thú như hổ Đông Dương, sao la, bò tót đang bị các hoạt động săn bắn đe dọa. Quần thể vượn má trắng (Hylobates leucogenys/gabriellae) cũng đang bị đe dọa nghiêm trọng do các hoạt động săn bắn. Các loài như voọc vá (Pygathix nemaeus) có thể đã bị tiêu diệt do các hoạt động săn bắn trong 5 năm trở lại đây. Một số loài đang được bảo tồn cấp quốc tế là kỳ đà Bangal Varanus bengalensis, kỳ đà nước V.salvator, rắn hổ chúa Ophiophagus hananh, trăn Miến Điện Python molurus bivitatus và trăn vằn P. reticulatus. Những con rùa hộp vằn Cuora trifasciata vẫn còn tồn tại trong VQG Pù Mát là loài có mối đe dọa tiệt chủng lớn nhất trong hệ lưỡng cư bò sát có nơi đây.

Do giá trị thương mại của loài rùa này rất khác thường (giá hiện thời khoảng 350USD/con) nên đã bị lùng bắt triệt để dẫn đến nguy cơ gần như tuyệt chủng trong khu vực. Có 295 loài chim kể cả chim bản địa và chim di cư, trong số này có 22 loài được xem là những loài đang bị đe dọa và có nguy cơ bị đe dọa toàn cầu, có nhiều loài khác có liên quan đến vấn đề bảo tồn hoặc mối quan tâm về sự phân bố của chúng. Ngoài hệ động vật, các hoạt động khai thác gỗ trái phép tại các thung lũng, có các sông đang làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới sự phân bố của một số loài thực vật, đặc biệt là Pơ mu Fokienia hodginsii và những loài thuộc họ dầu (Dipterocarpaceae).

Sống và tác động đến KDTSQ

Hổ Đông Dương.

KDTSQ nằm trải rộng trên địa bàn 9 huyện, cũng là nơi có cộng đồng các dân tộc anh em sinh sống. Ngoài dân tộc Kinh sống tập trung và rải rác ở khắp các địa bàn còn có các dân tộc anh em khác cùng chung sống. Người Mường ở các huyện Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Quỳ Hợp, Cong Cuông và Tương Dương. Người Mường sinh sống chủ yếu nhờ vào nương rẫy, thu lượm lâm sản, săn bắt…

Người Thái ở các huyện Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Tương Dương… Họ sống bằng nguồn chính là làm ruộng nước, ngoài ra còn chăn nuôi, đánh bắt cá, thu lượm lâm sản… Người Khơ Mú ở Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong với nguồn sống chủ yếu bằng nương rẫy. Người H’Mông ở Kỳ Sơn, Tương Dương và Quế Phong với nghề chủ yếu là trồng trọt, bên cạnh đó là chăn nuôi ngựa, dê, trâu, bò,… Người Ơ Đu là tộc người duy nhất ở Việt Nam sinh sống ở huyện Tương Dương. Họ vừa biết làm lúa nước, vừa biết làm rẫy, giỏi thêu thùa…

Mỗi dân tộc sống trên khu vực Tây Nghệ An có những đặc điểm về văn hóa, phân bố dân cư,… khác nhau, nhưng tất cả những dân tộc này đã, đang và sẽ có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến rừng, đến KDTSQ. Ông Nguyễn Văn Diễn, Phó Giám đốc VQG Pù Mát cho rằng: “Cái khó lớn nhất trước đây, và bây giờ càng khó khăn hơn khi trở thành KDTSQ, đó là công tác bảo vệ. Muốn bảo vệ được không phải đơn thuần là việc làm của các cơ quan liên quan, mà là việc nâng cao đời sống người dân, nâng cao nhận thức của họ để làm sao cho họ hiểu rằng họ đang sống trong KDTSQ thế giới. Ngay từ bây giờ phải cố gắng duy trì, tăng cường bảo vệ để giữ cho được sự độc đáo trong đa dạng của “lõi” KDTSQ là VQG Pù Mát nói riêng, toàn KDTSQ nói chung”. 

LÊ DUY CƯỜNG

Các tin, bài viết khác

Ảnh

Nghĩa đồng bào...

Những ngày qua, mưa lũ dồn dập tàn phá nặng nề tài sản, nhà cửa, công trình của người dân dọc dải đất miền Trung. Chưa bao giờ những cơn lũ hung hãn đến vậy. Thiên tai vẫn chưa chịu dừng lại, trong khi lũ chồng lũ, bão từ Biển Đông cũng nối nhau ập đến, khiến cả dải đất miền Trung luôn đặt trong tình trạng báo động khẩn cấp. Trong những ngày bão, lũ vắt kiệt sức người dân nơi rốn lũ, thì đồng bào cả nước đã chung tay che chở, hỗ trợ người dân miền Trung ruột thịt gượng dậy...

Video

Thầy giáo biến rơm rạ thành tác phẩm tranh nghệ thuật độc đáo

Rơm rạ tưởng chừng là phế phẩm sau mỗi vụ thu hoạch lúa nhưng qua đôi bàn tay khéo léo, anh Đặng Vũ Linh (37 tuổi), một thầy giáo mỹ thuật của Trường tiểu học Thường Phước 1A, huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp đã biến chúng thành những bức tranh nghệ thuật vừa đẹp mắt, lại độc lạ.

Giao lưu trực tuyến