Phản biện phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững

* Phản biện xã hội là để khẳng định hay bác bỏ, hay vừa đồng tình vừa bác bỏ?
* Đâu là những khó khăn, vướng mắc làm cho phản biện và giám sát xã hội khó thực hiện, kém hiệu lực và hiệu quả?
* Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có giám sát, phản biện được không?
* Vai trò báo chí trong việc chuyển tải hay tham gia phản biện, giám sát xã hội như thế nào?...

Đó là những vấn đề đặt ra tại hội thảo “Vấn đề phản biện và giám sát xã hội ở TPHCM hiện nay” do Viện Nghiên cứu xã hội TPHCM phối hợp với Báo SGGP tổ chức ngày 18-12.

MTTQ có giám sát, phản biện được không?

Ông Võ Văn Thôn, nguyên Giám đốc Sở Tư pháp TP thẳng thắn cho rằng không nên giao chức năng giám sát và phản biện cho MTTQ. Theo ông, MTTQ không phải là cơ quan sự nghiệp, nghiên cứu khoa học, MTTQ hoàn toàn không thể và không phải là cơ quan hành chánh kiểm tra, giám sát, nếu giao nhiệm vụ này cho MTTQ sẽ mâu thuẫn với chức năng đoàn kết, đại đoàn kết của MTTQ. Hoạt động phản biện, giám sát thực chất là của quần chúng nhân dân, các đoàn viên, hội viên, đảng viên của các tổ chức chính trị, xã hội.

Vả lại, theo ông Thôn, các tổ chức MTTQ ở quận và phường hiện nay quá thiếu và yếu, rất khó giám sát được cán bộ công chức, đảng viên và các sự việc diễn ra trên địa bàn chứ chưa nói đến việc phản biện. Ông dẫn chứng: tổ chức mặt trận quận, huyện hiện nay chỉ có chủ tịch, 3 - 4 phó chủ tịch và một kế toán, không có nhân viên, hầu hết đều là cán bộ nghỉ hưu. Các phó chủ tịch cũng đều kiêm nhiệm các chức vụ khác như chủ tịch Hội Chữ thập đỏ, chủ tịch Hội Người cao tuổi, chủ tịch Hội Luật gia. Thậm chí, MTTQ một số phường chỉ có 1 chủ tịch, 2 phó chủ tịch, không có nhân viên, hoặc là những cán bộ đã nghỉ hưu. Mọi việc đánh máy đều nhờ văn phòng UBND phường làm giúp. “Như vậy thì liệu giám sát, phản biện có hiệu quả?”, ông Thôn kết luận.

Không đồng tình với ý kiến của ông Thôn, nhà giáo Tô Văn Giai cho rằng, ở TPHCM thời gian vừa qua, MTTQ và các tổ chức thành viên đã tích cực tham gia phản biện nhiều dự án, đề án, dự thảo do Thành ủy, UBND và các sở, ban ngành đưa ra. Qua đó, UBND TP đã tiếp thu ý kiến phản biện, thay đổi chủ trương cho phù hợp như tiếp tục cho bắn pháo hoa trong dịp Tết Đinh Hợi, cho ngừng việc thí điểm cổ phần hóa Bệnh viện Bình Dân… Tuy nhiên, ông Giai cũng đồng tình là việc phản biện, giám sát của MTTQ và các tổ chức thành viên vẫn chưa đạt yêu cầu. Nhiều vụ tiêu cực đã bị người dân phản ánh nhiều lần, thậm chí bằng hình thức khiếu kiện đông người nhưng không được giải quyết đến nơi đến chốn…

Cơ chế “kiêm nhiệm”: phải dẹp bỏ!

Ông Võ Văn Thôn bức xúc: Hiện nay các tổ chức quần chúng đấu tranh rất ít, điển hình như tổ chức công đoàn gần như đứng ngoài các cuộc đình công của công nhân lao động. Còn với những vụ khiếu kiện xảy ra khá nhiều thời gian qua thì cũng chẳng thấy bóng dáng các “vị” ĐBQH đâu cả. “Có thể chỉ cần sự có mặt của ĐBQH ở đó biết đâu có thể làm dịu lại tình hình khi họ trực tiếp tiếp xúc người dân, lắng nghe những tâm tư nguyện vọng của họ, nhất là những ĐBQH ứng cử trên địa bàn đó” - ông Thôn phân tích. TS Nguyễn Hữu Nguyên (Viện Nghiên cứu xã hội TP) tiếp lời ngay: Chỉ có một nguyên nhân lớn nhất mà thôi, đó là do “cơ chế kiêm nhiệm”! Yếu tố mang tính cốt lõi của vấn đề là tính ràng buộc giữa chủ thể và đối tượng phản biện. Theo TS Nguyễn Hữu Nguyên, cần tiếp cận vấn đề là phản biện để xây dựng chứ không phải phản biện để tiêu diệt, loại bỏ lẫn nhau. Những cản trở của quá trình này đều do cơ chế tổ chức kiêm nhiệm mà ra. Với cơ chế của chúng ta hiện nay, có quá nhiều người “vừa đóng vai này, vừa đóng vai kia”… Chính cơ chế này đã làm cho việc phản biện rất yếu. “Muốn phản biện, giám sát mới có hiệu quả thật sự thì phải bãi bỏ cơ chế kiêm nhiệm ngay!” - ông Nguyên đề nghị.

Phải biết cách lắng nghe dân

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Sơn, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng cho rằng, vấn đề ảnh hưởng đến người dân nhiều nhất hiện nay là quy hoạch. Hiện nay công tác quy hoạch của chúng ta là “quy hoạch của lãnh đạo” chứ chưa phải là quy hoạch của người dân. Quy hoạch vừa không phù hợp với môi trường, vừa không phù hợp với người dân. Có người cho rằng người dân thiếu trình độ thì làm sao có thể tham gia giám sát, phản biện? Cần thấy rằng, người dân “nói” theo suy nghĩ, quan điểm của mình, các tổ chức, cơ quan Nhà nước phải biết cách lắng nghe ý kiến của người dân. Phải có một cơ chế để người dân tham gia vào công tác quy hoạch của TP, thông qua phản biện, giám sát xã hội, có vậy sẽ giải quyết được rất nhiều vấn nạn mà TP đang gặp phải hiện nay về giao thông, nước ngập, xây dựng… Sự tham gia của cộng đồng, của người dân sẽ đảm bảo có được những kết quả dự án tốt hơn rất nhiều vì chính người dân mới biết rõ nhất họ cần gì, những gì họ đủ khả năng thực hiện…

Theo TS Phan Thị Kim Ngân, Viện Nghiên cứu xã hội TPHCM, mức độ phản biện xã hội phụ thuộc vào mức độ dân chủû và dân trí. Hai khía cạnh đặc thù của phản biện xã hội là tính đối thoại và tính khoa học…

Để phát triển xã hội thì xã hội phải nhìn nhận được những sai lầm và khiếm khuyết của mình và sửa chữa những lỗi lầm ấy trên cơ sở khoa học và tiến bộ. “Như vậy những nhà lãnh đạo một xã hội đương nhiên phải nắm được các ý kiến phản biện xã hội có tính khoa học để điều chỉnh hoạt động quản lý xã hội của mình” - TS Phan Thị Kim Ngân khẳng định.

Để đạt được hiệu quả trong công tác phản biện và giám sát, các nhà nghiên cứu và hoạt động thực tiễn đã đưa ra nhiều giải pháp. Theo nhà giáo Tô Văn Giai, khi đề ra chủ trương, chính sách, các cơ quan có thẩm quyền phải hết sức thận trọng, tránh sai sót; cần tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền, giáo dục làm cho mọi người nhận thức rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của việc phản biện và giám sát, coi đó là những hình thức rất quan trọng và là điều kiện cơ bản để thực hiện dân chủ pháp quyền XHCN và nâng cao chất lượng hoạt động lãnh đạo và quản lý của hệ thống chính trị. Cần có quy chế, quy định cụ thể bảo đảm cho MTTQ, các tổ chức thành viên và nhân dân thực hiện quyền phản biện giám sát của mình, đưa hoạt động này dần dần đi vào nề nếp; có những hình thức khen thưởng đối với tổ chức và cá nhân có nhiều thành tích trong phản biện và giám sát, đồng thời xử lý nghiêm khắc những người có thái độ cản trở, trù dập những người thẳng thắn trong phản biện và giám sát, những cá nhân lợi dụng việc phản biện và giám sát để đả kích, tố cáo không đúng sự thật, gây rối nội bộ và cộng đồng.

Cuối cùng, khi phản biện và giám sát, phải tránh tràn lan, dàn đều, nên chú trọng vào các lĩnh vực trọng điểm, nơi thường xảy ra nhiều lệch lạc, tiêu cực, như trong quản lý kinh tế, hành chính tư pháp, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, tiếp nhận và giải quyết đơn khiếu nại, tố cáo của công dân, thực hiện dân chủ ở cơ sở nhằm đấu tranh khắc phục tệ quan liêu hách dịch, cửa quyền với dân, thái độ lãnh đạm, vô cảm trước nguyện vọng và yêu cầu bức xúc của người dân. 

HỒNG HIỆP