Tàu điện, xa rồi lại gần

Thế kỷ 20, không riêng Hà Nội tàu điện cũng có mặt tại nhiều đô thị của nước ta như Sài Gòn, Đà Lạt... Thế nhưng, cứ nghe đến “leng keng tàu điện” là nhiều người lập tức nghĩ đến Hà Nội rồi. Năm nay, thủ đô kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, còn chuyện tàu điện Hà Nội cũng đã tròn 110 năm tuổi.

Tàu điện trên phố Hàng Bài những năm 60 của thế kỷ 20.

Trong ký ức nhiều người Tràng An, tàu điện gắn với Bờ Hồ, đền Ngọc Sơn, với Bách hóa Tổng hợp và kem Bốn Mùa – những địa chỉ hứa hẹn biết bao niềm vui... Điều khiến tôi “ấn tượng” hơn cả là những “tia chớp” loẹt xoẹt phát ra từ chiếc “râu” lấy điện ở trên nóc tàu và những khúc cua xóc đến nảy người. Xóc, nhưng mà có hề gì, vì những đứa trẻ từ ngoại ô vào phố như tôi sắp được ăn kem, sắm quần áo mới và tuyệt vời hơn nữa được đi xem biểu diễn văn nghệ.

Theo “biên niên sử” của ngành đường sắt, vào tháng 5-1890, “Nhà máy tàu điện” được thành lập, đặt ở đầu làng Thụy Khuê nên còn được gọi là “Nhà máy tàu điện Thụy Khuê”. Ngày 13-9-1900, tuyến tàu điện đầu tiên với lộ trình Bờ Hồ – Thụy Khuê được đưa vào chạy thử. Sau này có thêm đường Bờ Hồ - Thái Hà ấp, rồi Bờ Hồ - Chợ Mơ, Yên Phụ - ngã tư Đồng Lầm (nay là ngã tư Đại Cồ Việt – Lê Duẩn)...

Cứ như vậy cho tới năm 1929, từ ga trung tâm Bờ Hồ (tọa lạc ở vị trí nay là ngôi nhà “Hàm Cá Mập”), mạng lưới tàu điện tỏa ra 6 ngã: lên Yên Phụ, chợ Bưởi, sang Cầu Giấy, vào Hà Đông, xuống chợ Mơ và Vọng.

Các cụ kể lại, thời Pháp thuộc, mỗi đoàn tàu có 2 hoặc 3 toa, ở toa đầu có hai hạng vé: nhất và nhì. Ghế hạng nhất có đệm, ngồi ngang nhìn thẳng; hạng nhì ngồi dọc, ghế cứng. Hàng hóa chất dưới ghế; thúng mủng, quang gánh móc ở bên ngoài toa cuối.

Sau ngày giải phóng thủ đô 1954, các đoàn tàu không còn phân chia thứ hạng, chỉ còn loại ghế cứng, ngồi dọc và dần dần chữ “tàu điện” thành “xe điện”. Từng là phương tiện giao thông công cộng chính trong nội đô, vào thập niên 80 đầu 90, xe điện đạt công suất vận chuyển hơn 20 triệu lượt hành khách mỗi năm.

Nhưng không đơn thuần là phương tiện giao thông, tàu điện còn trở thành sân khấu trình diễn loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc: hát xẩm. Các cụ cao niên kể lại rằng, do là nơi tập trung rất đông người, lại di chuyển với tốc độ chậm, tàu điện tạo ra môi trường diễn tấu tuyệt vời cho những người hát xẩm. Thậm chí, những nghệ nhân tiên phong đã sáng tác riêng một làn điệu xẩm – “xẩm tàu điện”, rất khác với “xẩm chợ” vốn thông dụng ở các vùng nông thôn Bắc bộ.

Trang phục của nghệ nhân cũng khác. Đặc biệt, các nghệ nhân “xẩm tàu điện” thường “mượn” thơ lục bát Nguyễn Bính làm lời hát. Những bài thơ như “Lỡ bước sang ngang”, “Chân quê”, “Giăng sáng vườn chè” của ông được nhiều thế hệ nhớ và thuộc “nằm lòng” nhờ “xẩm tàu điện”. Tất nhiên, trên tàu điện cũng không chỉ có nghệ thuật chân chính! Tôi còn nhớ ông ngoại thường dặn đi dặn lại cậu ruột tôi không được tham gia mấy “màn biểu diễn” của cánh cờ gian bạc bịp chuyên kiếm ăn từ những hành khách đi tàu nhẹ dạ, lại có máu đỏ đen...

Mãi tới năm 1991, các tuyến xe điện mới lần lượt ngừng hoạt động. Đường ray được bóc đi, các đầu máy, toa xe dồn về kho nhà máy. Nhà máy tàu điện Thụy Khuê - Xí nghiệp Xe điện Hà Nội, sau nhiều lần đổi tên, nay vẫn là “Xí nghiệp Xe điện” trực thuộc Sở GTVT Hà Nội, nhưng đã chuyển sang tổ chức, vận hành hệ thống... xe buýt từ đó đến nay.

Hơn hai thập kỷ vắng tiếng leng keng, giờ đây người Hà Nội  đang nóng lòng đợi chờ “tàu điện” tái hiện. Tất nhiên, đó không phải con tàu xưa cũ. Tại một cuộc họp hồi đầu tuần này, UBNDTP Hà Nội cho biết, dự kiến ngay trong năm 2010 sẽ khởi công xây dựng tuyến đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông.

Cũng theo kế hoạch, lần lượt một số đoạn tuyến khác - cả ngầm lẫn nổi - sẽ được xây dựng, hoàn tất trong khoảng từ năm 2014 - 2018. Lý thuyết giao thông đã chứng minh, chỉ có phương tiện vận tải công cộng bánh sắt mới góp phần giải quyết được căn cơ tình trạng “đường chật người đông”, kẹt xe, tắc đường... gây thiệt hại về kinh tế và tác động tiêu cực cho xã hội.

Mong mọi việc suôn sẻ như thế. Và “tàu điện”, dù với công nghệ mới, vẫn sẽ phảng phất bóng dáng “leng keng” của Hà Nội xưa cũ trong đời sống đô thị nhộn nhịp hôm nay...

ANH THƯ

Các tin, bài viết khác