Xưa nay có vẻ như các trường ĐH cũng đào tạo theo nhu cầu xã hội, nhưng đó chỉ là theo nhu cầu của người học chứ chưa phải là nhu cầu của nền kinh tế - xã hội. Thực tế đó phản ánh qua hệ đào tạo vừa làm vừa học (quen gọi là hệ tại chức), có nhu cầu học rất lớn, nhưng cũng phải thừa nhận rằng mục đích của người học phần lớn cũng chỉ nhằm cải thiện bằng cấp, cải thiện vị trí công việc, cải thiện mức lương bên cạnh việc cải thiện kiến thức.
Nhu cầu xã hội phải nhìn nhận và phải được hiểu một cách chủ yếu từ phía nhu cầu của nền kinh tế xã hội kết hợp hài hòa với nhu cầu của cá nhân. Nhu cầu kinh tế xã hội, trước hết được phản ánh qua nhu cầu nhân lực của các doanh nghiệp, công ty, của các khu chế xuất, khu công nghiệp, của các cơ quan nhà nước. Do vậy phải tìm hiểu nhu cầu xã hội một cách thống kê, một cách khoa học qua những nghiên cứu và thông báo kết quả nghiên cứu này rộng rãi đến xã hội, đến người học. Bên cạnh đó, các trường ĐH phải tự điều chỉnh cơ cấu, nội dung, quy mô đào tạo sao cho vừa phát huy thế mạnh của trường mình, vừa nằm trong chiến lược chung của cả nước.
Cần phải có những giải pháp cụ thể và tổng thể, kết hợp cả vĩ mô lẫn vi mô, của cả nước lẫn của từng địa phương, ví dụ như:
1) Cần phải có những điều tra xã hội học tương đối toàn diện từ nhu cầu và tâm lý người học trong xu hướng học hành; nhu cầu của các cơ quan tuyển dụng về các ngành nghề, đặc biệt là các yêu cầu về kỹ năng nghề nghiệp; năng lực đào tạo và thế mạnh đào tạo của từng trường ĐH và công bố. Các điều tra xã hội học này cần được tiến hành khảo sát ở quy mô cả nước và quy mô của từng địa phương, của các tỉnh đông dân, của các tỉnh có nhiều khu công nghiệp,...
2) Điều chỉnh lại cơ cấu đào tạo, quy mô đào tạo hợp lý hơn giữa các cấp học, các bậc học sau THPT: trung cấp - cao đẳng - ĐH. Sự điều chỉnh này cần sử dụng công cụ học phí ở đầu vào và chế độ lương ở đầu ra, trong đó phải tạo khoảng cách học phí giữa các bậc học như là một biện pháp phân luồng, nhưng cũng phải có những giải pháp hỗ trợ tài chính và các quy định liên thông để lấp đầy khoảng cách đó.
3) Công tác hướng nghiệp cần phải được coi trọng, trong đó người học cần được cung cấp đầy đủ các thông tin về xu hướng và cơ hội phát triển nghề nghiệp để họ tự quyết định chọn hướng đi nghề nghiệp phù hợp với khả năng của họ.
Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh là đào tạo theo nhu cầu xã hội không nên chỉ hiểu theo nghĩa là đào tạo cho đủ số lượng nhân lực nền kinh tế xã hội cần mà còn phải đáp ứng được các kỹ năng, kiến thức cần thiết mà vị trí việc làm sau này của người được tuyển dụng phải có.
PGS-TS Nguyễn Đức Nghĩa
Phó Giám đốc ĐH Quốc gia TPHCM
