Giáo sư, nhạc sĩ Ca Lê Thuần:

Văn học nghệ thuật trước vấn đề lớn của thời cuộc

Cuộc sống đã và đang có những bước chuyển mạnh mẽ, sâu sắc và toàn diện sau khi đất nước hội nhập. Văn hóa vốn được xem là nền tảng tinh thần của xã hội, nên những hoạt động văn hóa, trong đó có văn học nghệ thuật (VHNT) đang rất cần sự định hướng, để phát huy được sứ mêïnh cao quý trong công cuộc đổi mới và hội nhập. Vào thời điểm giới VHNT vừa đón nhận Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục xây dựng và phát triển VHNT trong thời kỳ mới, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Giáo sư Ca Lê Thuần, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT TPHCM.

Giáo sư CA LÊ THUẦN: Với tư cách là Phó Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội VHNT VN, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT, tôi đã được tiếp các đoàn khảo sát của Trung ương và ban soạn thảo nghị quyết (NQ).

Đọc bản NQ mới, chúng tôi rất phấn khởi vì hầu hết các ý kiến đóng góp của các hội chuyên ngành thành phố đã được chấp thuận. Chúng ta đã có NQTƯ 5 (khóa VIII) về xây dựng nền văn hóa VN tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. NQTƯ 5 vẫn còn nguyên giá trị, nhưng cuộc sống biến chuyển mạnh mẽ đã phát sinh ra nhiều vấn đề mới, đòi hỏi có những định hướng mới kịp thời.

NQ mới ra đời nhằm phát huy hơn nữa vai trò, sứ mệnh cao quý của VHNT, một lĩnh vực cực kỳ phức tạp và tinh tế…

- Cơ chế thị trường và sự hội nhập sâu rộng mang lại những vận hội lớn, song cũng tạo nên những biến đổi sâu sắc về nhận thức thang giá trị cuộc sống. Dường như hố ngăn cách giàu - nghèo càng lớn thì sự tác động của đồng tiền càng mạnh, dẫn đến sự ngự trị của chủ nghĩa thực dụng. Điều này liệu có những ảnh hưởng đến những người làm nghệ thuật? Là người theo sát thực tiễn những hoạt động VHNT của thành phố từ nhiều năm qua, giáo sư có suy nghĩ gì?

Cơ chế thị trường bên cạnh những mặt tích cực, cũng tạo nên sự lũng đoạn nhất định. Thói thực dụng thâm nhập vào một bộ phận văn nghệ sĩ làm thui chột nhiệt huyết, phá hỏng những thành quả sáng tạo của họ.

Đáng buồn là có không ít tác phẩm xa rời thực tế, ngại tìm tòi, xa lánh những vấn đề lớn của đất nước, chạy theo các đề tài nhỏ nhặt, tầm thường, đáp ứng thị hiếu dễ dãi của một bộ phận công chúng. Tình trạng nghiệp dư hóa các hoạt động VHNT đang có chiều hướng gia tăng. Ai cũng có thể thành diễn viên, ca sĩ, nhạc sĩ… Cũng có không ít nghệ sĩ còn hạn chế trong tiếp cận và nhận thức những vấn đề phức tạp trong thời kỳ mới.

Dấu ấn cá nhân có thể được đề cao nhưng ý nghĩa xã hội lại hạn hẹp, trong một số tác phẩm, lý tưởng xã hội và lý tưởng thẩm mỹ không rõ nét. Mặc dù phạm vi đề tài được mở rộng, thủ pháp thể hiện đa dạng, nhưng vẫn ít tìm thấy tác phẩm đạt giá trị cao về nội dung tư tưởng lẫn nghệ thuật biểu đạt; vắng bóng những hình mẫu nhân vật điển hình có sức tác động mạnh, sâu sắc như từng thấy trong các tác phẩm thời kỳ trước đây.

Hiện nhiều người sáng tác không nhận thức được vai trò của VHNT, đề cao chức năng giải trí quá mức.

Vì thế chúng ta đang rất thiếu những tác phẩm có giá trị đích thực.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, xuất hiện xu hướng tiếp thu ồ ạt các trào lưu, trường phái văn hóa nước ngoài một cách thiếu chọn lọc, thiếu phân tích, thiếu đánh giá khoa học, còn thụ động trong việc tiếp nhận cũng như quảng bá VHNT.

Mặt khác, chúng ta thiếu quan tâm đến việc gây dựng, giáo dục thẩm mỹ cho công chúng. Trước bước đi lúng túng của hoạt động VHNT, các cơ quan chức năng của nhà nước chưa đổi mới kịp thời để bám sát chỉ đạo, hỗ trợ mà còn tỏ ra lơi lỏng, thiếu nhạy bén, linh hoạt và quyết liệt. Nhiều chính sách đối với văn nghệ, văn nghệ sĩ đã lạc hậu nhưng chậm sửa đổi...

Thực tiễn bộn bề với nhiều vấn đề nảy sinh, đan xen, trong khi đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ văn nghệ sĩ và lĩnh vực lý luận phê bình cũng đang còn nhiều bất cập.

- Kế thừa những quan điểm chỉ đạo của NQTƯ5, nghị quyết lần này tập trung nhấn mạnh và bổ sung những điểm mới nào, thưa giáo sư?

NQ nhấn mạnh, VHNT là lĩnh vực rất quan trọng, đặc biệt tinh tế của văn hóa, là một trong những động lực to lớn góp phần xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội. VHNT cần phải có bước phát triển toàn diện, mạnh mẽ thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ. Chăm lo phát hiện, bồi dưỡng và phát huy tài năng VHNT, khơi dậy mọi nguồn lực sáng tạo của văn nghệ sĩ.

NQ  khẳng định, tôn trọng, bảo đảm quyền tự do sáng tạo, đồng thời nêu cao trách nhiệm công dân của văn nghệ sĩ, để có nhiều tác phẩm có giá trị phụng sự đất nước và dân tộc.

“Dịu dàng sắc xuân”. Ảnh: AN DUNG

- Giáo sư có thể cho biết, việc cụ thể hóa những quan điểm này sẽ thông qua các chủ trương, giải pháp nào?

NQ nêu rõ, tiếp tục đổi mới, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển mạnh mẽ, đa dạng để nâng cao chất lượng toàn diện cho nền VHNT nước nhà. Đẩy mạnh sáng tác để có những tác phẩm VHNT có giá trị cao, khuyến khích văn nghệ sĩ bám sát thực tiễn của đất nước. Nâng cao năng lực, trình độ lãnh đạo của Đảng và tăng cường năng lực lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý của cơ quan nhà nước về VHNT. Đẩy mạnh công tác lý luận phê bình VHNT, định hướng sáng tác và thẩm mỹ cho công chúng. Đánh giá chất lượng VHNT để đề ra quyết sách đào tạo, bồi dưỡng tài năng. Củng cố và đổi mới hoạt động của các Hội VHNT…

- Giáo sư suy nghĩ gì về những bước đi tiếp theo để NQ mới đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả?

Để NQ đi vào đời sống rất cần nỗ lực của các cơ quan ban ngành trong việc thể chế hóa. Trước hết cần thể chế hóa các quan điểm, định hướng của Đảng về VHNT, đây là vấn đề cốt yếu và cấp thiết. Xây dựng mới các chế độ, chính sách cụ thể đối với hoạt động VHNT. Có kế hoạch và chiến lược cho lĩnh vực VHNT.

Ví dụ, từ nhiều năm nay, chúng ta ít có ngân sách đi đào tạo ở nước ngoài về hoạt động, sáng tạo VHNT, chủ yếu vẫn bằng con đường du học tự túc. Điều đó không tránh khỏi những hụt hẫng lớn trong đào tạo tài năng. Về cơ sở vật chất, 33 năm sau giải phóng, ngoài Nhà hát Hòa Bình, Nhà hát Bến Thành… thành phố chưa xây dựng được nhà hát mới quy mô.

Trong lĩnh vực của mình, thời gian tới, Hội sẽ tổ chức triển khai thực hiện NQ, xây dựng chương trình hành động một cách thiết thực và hiệu quả.

Trước mắt, tháng 10 này sẽ có hội thảo ở TP do Hội đồng Lý luận Phê bình VHNT TƯ chủ trì, phối hợp với Liên hiệp các Hội VHNT TP tổ chức với đề tài “Văn học nghệ thuật trong cơ chế thị trường và hội nhập”. Tất nhiên, phạm vi của cuộc hội thảo không thể giải quyết được hết vấn đề nhưng hy vọng bước đầu mở được “chìa khóa” này sẽ mang lại nhiều điều bổ ích..

- Xin cảm ơn giáo sư và xin được chia sẻ cùng ông kỳ vọng về những chuyển biến mới của nền VHNT Việt Nam.

Trần Bạch Tuyết

Các tin, bài viết khác