Xóm bốn không

Sống cách thành phố Thái Nguyên không bao xa, họ là công nhân của Công ty Vật liệu xây dựng Bắc Thái cũ đóng tại địa bàn xóm Yên Phú, xã Yên Ninh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Sau khi công ty giải thể năm 1990, họ bị “rơi tự do”! Mọi người trong xã gọi 44 hộ dân ngụ cư nơi đây là xóm 4 không: Không có hộ khẩu, không giấy tờ đất đai nhà cửa, không việc làm, không có tư cách pháp nhân. Họ lầm lũi kiếm sống đủ nghề để qua ngày… 

Khốn khổ trăm bề

Người dân xóm bốn không đi xúc cát mưu sinh

Dẫn chúng tôi vào khu tập thể đã xuống cấp quá mức, ông trưởng xóm Phạm Văn Sảng kể quê ông ở huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Xóm Yên Phú này có 2 khu, khu Suối Vìn là nơi công nhân ở, còn xóm bên cạnh là dân bản địa sinh sống.
 
Từ những năm 1960, khi ấy Công ty Xây lắp 2, thuộc Bộ Cơ khí luyện kim tuyển dụng đa số là người ở miền xuôi từ các tỉnh Nam Định, Thái Bình, Hà Nam… lên Thái Nguyên làm việc.

“Ngày đó tỉnh Thái Nguyên còn hoành tráng về công nghiệp chứ không rệu rã như bây giờ”, ông Sảng kể. Sau đó, công ty đổi tên thành Công ty Vật liệu xây dựng Bắc Thái, nhiệm vụ chủ yếu là cung cấp vật liệu xây dựng cho thành phố công nghiệp Thái Nguyên.

Sau ngày đổi mới, xóa bỏ chế độ bao cấp, công ty cạnh tranh yếu kém, không đứng vững nổi. Khi công ty giải thể, mọi người chạy khắp nơi tìm việc, người về quê, người đi nơi khác, còn lại 44 hộ không biết đi đâu nên trụ lại. Bà con sống quây quần bên mỏ đá Suối Vìn. Không chế độ, chính sách gì nên mọi người phải nhọc nhằn mưu sinh qua ngày.
 
Gia đình chị Nguyễn Thị Yên, ở quê có nghề truyền thống làm bánh đa. Vậy là chị sản xuất bánh đa khô để bán. Gia đình bác Bùi Văn Tiến, nghe đâu ở quê có nghề nấu rượu, nên bác làm nghề nấu rượu. Đó là một vài người có tay nghề, còn phần lớn là mọi người vào mỏ đá Suối Vìn đập đá mưu sinh.

Khai thác đá xây dựng là sở trường của những người công nhân này, nhưng vì cảnh “4 không” khiến họ thiệt đủ đường. Khai thác đá phải có giấy phép, đi xin phép thì chính quyền cơ sở không cho vì không biết căn cứ vào đâu. Hộ khẩu tại xã, không có. Công ty “mất rồi” thì ai chịu trách nhiệm… Thế là mấy cái nguyên tắc đã làm cho cuộc sống những người dân nơi đây khổ thêm. Lúc đầu còn nhặt nhạnh đá tảng, đá nhỏ lại từng khối mang bán được.

Về sau, muốn khai thác thì phải nổ mìn phá đá, nổ mìn trộm được vài lần thì bị chính quyền nhắc nhở, sau là cấm. Vậy là mọi người phải đi làm thuê khắp nơi. Người sang Trại Cau (huyện Đồng Hỷ) làm nghề mót quặng. Người ra sông Cầu làm nghề xúc cát thuê, người lại đi tìm vận may bằng nghề đào vàng trên Na Rì (tỉnh Bắc Kạn).
 
Nhìn cả xóm, nhà nào cũng nhếch nhác, những dãy nhà tập thể cũ kỹ từ thập kỷ 60 của thế kỷ trước đã sắp “trở về” với cát bụi mà người dân hàng ngày vẫn phải gắng gượng để ở.

Tất cả chỉ vì “cái khẩu”

Nói như khóc với chúng tôi, chị Đào Thị Trúc cho biết: “Đúng là khổ trăm bề các chú ạ. Các cháu đi học trường của xã thì còn dễ, bởi chỉ cần xác minh đang sống tại xã là được đi học, chứ khi đi học cấp 3 thì khổ ngay. Các cháu làm hồ sơ phải xin lên, xin xuống con dấu mà chẳng được, vì lý do của xã đưa ra là các hộ tuy sinh sống ở đây, nhưng không có hộ khẩu thì biết đâu mà xác minh… Thế là hồ sơ không dấu. Mà không có dấu xác nhận thì ai biết đâu mà tin. Bởi thế nên phần đa thế hệ thứ 2 của những công nhân nơi đây chỉ học hết cấp 2 là may lắm rồi”.

Ông Nguyễn Văn Nam, quê ở Nam Định bức xúc nói với chúng tôi: Ông muốn vay ngân hàng NN-PTNT khoảng 10 triệu đồng để phát triển chăn nuôi. Mang thủ tục hồ sơ lên xã, xã không xác nhận vì ông không có hộ khẩu. Vậy là về!

Chuyện cấp “bìa đỏ” (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất) cũng hết sức phức tạp đối với người dân nơi đây. Ngay cán bộ địa chính xuống đo đất cũng hết sức lúng túng khi làm báo cáo vì không biết nên đề xuất cấp theo diện nào. May mà không có chuyện tranh chấp đất đai nên không có cảnh người dân kiện nhau. Buồn bã về chuyện hộ khẩu, ông Sảng nói: “Chúng tôi đã xa quê hương đến 30 năm rồi, vậy mà nghèo vẫn hoàn nghèo. Mỗi lần về quê cũ, mọi người hỏi thăm vẫn phải nói dối là nghỉ hưu rồi chứ thực ra có chế độ gì đâu. Nói ra thì xấu hổ với làng xóm, nhưng biết thế nào được. 30 năm gắn bó với đất này, đã trở thành người đất này từ lâu rồi mà chúng tôi vẫn mãi mang tiếng dân ngụ cư”.
 
Trao đổi thẳng thắn với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Tùng, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Ninh cho biết: Không thể để mãi bà con xóm Suối Vìn sống mãi trong cảnh không rõ ràng được. Hiện chính quyền địa phương đã điều tra, xác minh và làm hộ khẩu thường trú cho các hộ. Việc cấp giấy tờ sử dụng đất cho các hộ thì vẫn phải chờ sự chỉ đạo của UBND huyện. Xã không thể tự quyết và làm trái luật được”.

Đức Hải

Các tin, bài viết khác