Những năm đầu sau giải phóng, Thành phố Hồ Chí Minh bước vào một thử thách rất cụ thể: lo cái ăn cho khoảng 4 triệu người dân thành phố. Cách Đồng bằng sông Cửu Long không xa, nhưng có lúc gạo vẫn không về được thành phố theo đường lưu thông bình thường.

Điểm nghẽn nằm ở cơ chế giá. Theo quy định, lúa được thu mua với giá 0,52 đồng/kg, trong khi giá thị trường cao hơn nhiều lần. Nông dân không muốn bán theo giá cũ; thành phố thì đứng trước áp lực thiếu lương thực.

Trong tình thế ấy, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Võ Văn Kiệt chỉ đạo Công ty Lương thực Thành phố tìm cách đưa gạo về cho dân. Bà Nguyễn Thị Ráo, tức Ba Thi, khi ấy là Giám đốc Công ty Lương thực Thành phố, đã dùng danh nghĩa cá nhân mua lúa của nông dân theo “giá thỏa thuận” 2,5 đồng/kg. Gạo sau đó được đưa về Thành phố Hồ Chí Minh, bán theo giá kinh doanh, tính đủ giá mua thực tế, chi phí xay xát, vận chuyển và thặng số thương nghiệp.

Động thái “phá giá” này không chỉ cứu đói cho 4 triệu dân thành phố mà còn tạo hiệu ứng domino: giá lúa khắp đồng bằng Nam bộ tăng lên 2,5 đồng/kg, khiến cho giá chỉ đạo 0,52 đồng/kg trở nên lỗi thời. Chẳng bao lâu sau, làn sóng này lan rộng ra cả nước, phá vỡ cơ chế giá nghĩa vụ.

Chính sự linh hoạt và sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm đó đã giúp Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ trụ vững mà còn vươn lên, đóng góp lớn vào sự phát triển không ngừng của đất nước.

Từ câu chuyện “chạy gạo”, TPHCM bước vào một giai đoạn tìm tòi nhiều cách làm mới. Trước những điểm nghẽn của cơ chế kế hoạch hóa tập trung, lãnh đạo thành phố chọn cách đi xuống cơ sở, nghe doanh nghiệp, nghe người dân, tìm lời giải từ chính những vướng mắc đang diễn ra hằng ngày. Những thử nghiệm ban đầu có lúc bị gọi là “phá rào”, “làm lén”, nhưng từ thực tiễn ấy, một hướng đi mới bắt đầu hình thành.

Tháng 7-1983, tại Đà Lạt, những cách làm mới của TPHCM có dịp được trình bày trực tiếp. Đồng chí Nguyễn Văn Linh đã xin ý kiến đồng chí Trường Chinh để mỗi ngày dành một khoảng thời gian nghe các giám đốc doanh nghiệp đang thí điểm cách làm ăn mới ở cơ sở báo cáo.

Từ câu chuyện sản xuất, lưu thông, tiền lương, nguyên liệu, hiệu quả kinh doanh…, thực tiễn thành phố không còn là những thử nghiệm riêng lẻ, mà trở thành dữ liệu sống động cho yêu cầu đổi mới cơ chế. Sau khi nghe báo cáo và khảo sát thực tế, đồng chí Trường Chinh ủng hộ những cách làm của TPHCM.

Trước đó, năm 1982, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 01-NQ/TW về phương hướng, nhiệm vụ phát triển TPHCM. Sau đó, các nghị quyết tiếp tục được ban hành, tạo thêm cơ chế để thành phố phát huy vai trò đầu tàu. Điều quan trọng không chỉ nằm ở văn bản, mà ở mối quan hệ hai chiều giữa thực tiễn và chính sách: thành phố thử nghiệm từ đời sống; Trung ương lắng nghe, tổng kết và từng bước mở đường cho đổi mới.

Từ “hạt gạo Ba Thi” đến “Sự kiện Đà Lạt”, những bước đi táo bạo thời bao cấp đã chứng minh một điều: Khi đặt lợi ích của nhân dân lên trên hết, không khó khăn nào là không thể vượt qua.

Sau Đại hội VI của Đảng, nền kinh tế Việt Nam chuyển mình từ cơ chế bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Ngày 12-5-1989, UBND TPHCM đã có một quyết định mang tính bước ngoặt, đó là chuyển đổi Ban Quản lý Hợp tác xã Mua bán Thành phố thành Liên hiệp Hợp tác xã Mua bán Thành phố (Saigon Co.op). Quyết định này không chỉ cứu vãn mô hình hợp tác xã đang trên bờ vực tan rã mà còn mở ra một chương mới cho ngành bán lẻ Việt Nam.

Saigon Co.op ra đời ngày 12-5-1989 với số vốn ban đầu 1 tỷ đồng. Khó khăn không ít: kinh nghiệm quản lý còn hạn chế, cơ sở vật chất thiếu thốn, cạnh tranh trên thị trường ngày càng rõ hơn. Nhưng chính trong môi trường ấy, mô hình hợp tác xã kiểu mới có cơ hội tự điều chỉnh để tồn tại và phát triển.

Năm 1996, siêu thị Co.opmart đầu tiên ra đời trên đường Cống Quỳnh. Khi nhiều siêu thị lúc bấy giờ chủ yếu kinh doanh hàng ngoại nhập, Co.opmart Cống Quỳnh chọn một hướng đi khác: ưu tiên hàng Việt Nam, phục vụ số đông người tiêu dùng Việt Nam, xây dựng lòng tin bằng sự gần gũi và ổn định.

Từ một siêu thị đầu tiên, Saigon Co.op từng bước tạo ra không gian bán lẻ hiện đại nhưng gần gũi, nơi hàng Việt có chỗ đứng bền bỉ trong đời sống tiêu dùng đô thị.