(Đọc “Chuyện tử tù Lê Quang Vịnh” của Ngô Minh, NXB Văn nghệ, 2007)
Tròn 45 năm sau ngày Lê Quang Vịnh (L.Q.V) bị kết án tử hình tại Sài Gòn, nhà thơ-nhà báo Ngô Minh mới có dịp gặp con người nổi tiếng này tại Huế, khi anh quyết định trở về ngôi làng xưa gần chùa Thiên Mụ.
Đã có nhiều sách báo viết về anh, nhưng có những chuyện, với một quãng cách thời gian nhất định và nhất là khi người trong cuộc không còn giữ chức vụ nào nữa, không còn bị ràng buộc bởi những mối quan hệ này nọ, thì nhà báo mới “khai thác” được. Vì thế, trong cuốn sách này, nhiều chuyện về người tử tù L.Q.V hẳn là còn ít người biết.
Ví như về dòng dõi của L.Q.V, có cụ cố là Lê Quang Bính, từng phò tá Nguyễn Tri Phương trong cuộc chiến đấu bảo vệ thành Gia Định và sau đó được Trương Định cử làm Phó Nguyên soái…
Những chuyện tình của L.Q.V cũng rất “tiểu thuyết”. Nếu không bị án tử hình, L.Q.V đã thành con rể của thầy Tôn Thất Dương Kỵ - một trí thức nổi tiếng ở Huế đã sớm tham gia “Mặt trận giải phóng”.
L.Q.V từng đưa Quỳnh Như - cô con gái cưng xinh đẹp của thầy ra căn cứ ở Củ Chi. “Dù khi họp phải bịt hết mặt, chỉ trừ hai con mắt theo nguyên tắc giữ bí mật, nhưng tình cảm hai người đã nồng đượm lắm”…
Nhưng 6 năm sau ngày L.Q.V bị án tử hình, Quỳnh Như bặt tin anh, nghĩ là anh đã bị địch thủ tiêu và năm 1967 cô đã thành hôn với một tên tuổi nổi tiếng trong phong trào sinh viên tranh đấu ở miền Nam thời đó: nhà thơ Trần Quang Long (anh đã hy sinh năm 1968)…
L.Q.V còn “quen biết” một người con gái rất nổi tiếng nữa là chị Trần Thị Lý mà Tố Hữu đã dành những dòng thơ thật đẹp cho cô: “Mái tóc em đây hay là mây là suối…” Năm 1957, chị Lý là giao liên dẫn L.Q.V bắt mối với cách mạng khi L.Q.V vào học Đại học ở Sài Gòn. Cho dù chưa hò hẹn, chỉ là một mối tình “đơn phương”, chị Lý đã giữ mãi tấm ảnh của anh suốt những năm ra điều trị ở miền Bắc, tấm ảnh với dòng ghi như một lời thề son sắt: “Chờ anh mãi mãi, âm thầm chờ anh…”.
Mãi đến năm 1975, khi L.Q.V sắp kết hôn với chị Trần Thị Kim Khánh (em gái đồng chí Trần Trọng Tân) khi L.Q.V đến nói chuyện tại hội trường của Trung ương Đoàn, có một thính giả đã xúc động đến ngất xỉu đi. Đó là chị Trần Thị Lý!…
L.Q.V còn nổi tiếng với “vụ án” thời bình sau khi được cử làm Bí thư Quận ủy Côn Đảo. L.Q.V “kiên quyết” không kể với tác giả giai đoạn này, vì “không có lợi cho quan hệ anh em đồng chí”, nhưng từ kho lưu trữ báo chí gần 20 năm trước, Ngô Minh đã “tóm lược” lại cậu chuyện L.Q.V đã “là người thua trận và trở thành “tù binh”… vì L.Q.V đã dám một mình đứng lên tố cáo một đường dây tiêu cực lớn… đến mức một bản án “tử hình” nữa lại treo trên đầu L.Q.V!...”.
Cùng với hình ảnh những người bạn tù của L.Q.V ở Côn Đảo, câu chuyện cảm động về người mẹ, người chị của L.Q.V đã giúp bạn đọc trẻ tuổi hôm nay hiểu thêm về phong trào đấu tranh oanh liệt của thanh niên, học sinh, sinh viên một thời cũng như sự hy sinh lớn lao của nhân dân và tình cảm đẹp đẽ của những người bạn chiến đấu.
Vì thế, cuốn sách không chỉ là chuyện của tử tù L.Q.V. Anh hùng nào cũng chỉ một thời, nhưng phẩm cách con người không chịu khuất phục trước cường quyền, thủy chung với đồng chí, đồng bào sẽ mãi mãi được truyền tụng.
NGUYỄN KHẮC PHÊ
