Chủng ngừa

“Chiếc gậy thần” khống chế dịch bệnh

Vụ tai biến do chích ngừa vừa qua ở quận 5 TPHCM làm nhiều phụ huynh lo ngại không mang con đi chích ngừa theo lịch. Lại thêm, một số tin đồn về teo cơ Delta do tiêm chủng đã gây tâm lý sợ chủng ngừa trong nhân dân. Để giúp bạn đọc có thêm thông tin tham khảo, chúng tôi xin giới thiệu ý kiến của một nhà chuyên môn về vấn đề này.

  • Chủng ngừa có thể gây những tai biến trầm trọng không?

Tiêm vaccine ngừa bệnh sởi cho trẻ.

Cũng như các dược phẩm, vaccine trước khi được đưa vào sử dụng phải được thông qua các quy trình thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ.

Nhân loại đã hiểu ngày càng sâu sắc cơ chế chủng ngừa để sản xuất các thuốc chủng ngày càng an toàn hơn. Lúc đầu, các vaccine có thể gây bệnh huyết thanh, gây viêm não dị ứng, ngày nay chúng ta đã có các vaccine hầu như không có tác dụng phụ đáng kể, mà tác dụng bảo vệ cao.

Tuy nhiên, ngay cả một số vaccine đã đưa vào sử dụng với số lượng lớn vẫn có thể có vấn đề. Ví dụ, vaccine ngừa Rota virus “Rotashield” bị nghi làm tăng tỷ lệ lồng ruột ở trẻ sơ sinh, do đó đã bị rút lại và thế vào đó là ba loại vaccine mới an toàn hơn. Vaccine ngừa bệnh dại thế hệ cũ từ mô não chuột cũng được Tổ chức Y tế thế giới khuyến cáo ngưng sản xuất do tính sinh miễn dịch kém và gây nhiều tác dụng phụ.

Ở Pháp, có giai đoạn vaccine ngừa viêm gan siêu vi B bị nghi là có liên quan đến một bệnh của hệ thần kinh trung ương (bệnh sclérose en plaques) nên được khuyến cáo không chích đại trà (dù các nước khác vẫn sử dụng), nhưng đến nay “huyền thoại” đó đã được gỡ bỏ, vaccine viêm gan siêu vi B trở lại được khuyến khích dùng rộng rãi.

Hiện nay, vaccine có khả năng gây tác dụng phụ trầm trọng nhất là ho gà (trong các mũi tam liên: bạch hầu - uốn ván - ho gà, hoặc tứ liên “tétracoq” ngoại nhập). Phổ biến là các tác dụng phụ không nguy hiểm như sốt cao, gây khó chịu, quấy khóc, bỏ bú trong vài ngày đầu. Tác dụng phụ này thường xuất hiện sớm sau khi chích.

Tỷ lệ xuất hiện tác dụng phụ của thuốc này nhiều hơn hẳn các vaccine khác, nên bác sĩ cần cho bệnh nhân biết các triệu chứng thường gặp này, kê đơn thuốc hạ sốt và hướng dẫn xử trí sốt cao - co giật. Nhưng có một tỷ lệ nhỏ có tác dụng phụ trầm trọng, là “Bệnh cảnh não do vaccine”, nói nôm na là các triệu chứng co giật, ngất… và sốc “phản vệ”, tức dị ứng, như các loại “sốc thuốc” khác: khó thở, tim đập nhanh, huyết áp tụt, tím tái…

Các tác dụng phụ này thường chỉ xuất hiện trên một số cơ địa và là chống chỉ định cho chủng ngừa lần sau. Nguy cơ do thuốc chủng này thấp hơn nhiều các bệnh có thể tử vong nếu không chích ngừa. Phản ứng dị ứng cũng có thể gặp do một số thành phần “tá dược” trong thuốc như anbumin đối với người có dị ứng trứng, chất kháng sinh Nêomyxin. Do đó cần hỏi kỹ tiền căn dị ứng với các chất trên.

Nhiều bệnh trước đây bị nghi ngờ là do chủng ngừa như viêm cầu thận cấp, ban xuất huyết giảm tiểu cầu… nay đã được các công trình nghiên cứu y khoa “giải oan”. Phạm vi các chống chỉ định chủng ngừa ngày càng thu hẹp. Điều kiện chích ngừa ngày càng mở rộng, ví dụ như khi trẻ bị tiêu chảy, nhiễm trùng hô hấp trên, thậm chí sốt (không quá cao) vẫn có thể chích ngừa, không cần dời lại.

  • Các vaccine sống có thể gây bệnh cho người không?

Nhiều người nghĩ “chích ngừa là chích vi trùng, virus vào cơ thể”. Điều đó chỉ đúng với vài loại vaccine, gọi là “vaccine sống giảm hoạt lực”. Đó là trường hợp chích ngừa lao B.C.G, thuốc chủng dạng uống ngừa bại liệt (sabin), sởi, thuốc đa giá sởi - quai bị - rubella và trái rạ. Các thuốc này đúng là có thể gây vài triệu chứng bệnh nhẹ như sốt, phát ban, viêm tuyến mang tai, viêm hạch… y như triệu chứng các bệnh nói trên, nhưng nhẹ hơn nhiều.

Cần chú ý là tác dụng phụ các thuốc này thường không xảy ra ngay, mà chỉ xuất hiện sau một thời gian tương đương hoặc ngắn hơn thời gian ủ bệnh. Một số tá dược trong thuốc chủng có vai trò tăng tính miễn dịch có thể gây kích thích các cơ, gây viêm cơ vô trùng, gây các cục cứng tại chỗ chích.

Đặc biệt, tác dụng phụ này tăng cao nếu kết hợp với các điều kiện lý hóa không thích hợp như bơm thuốc vào cơ lúc thuốc vừa lấy trong thùng lạnh ra, chưa kịp làm “nguội”, chưa lắc kỹ để làm rãi đều các hạt huyền dịch. Thuốc chủng bạch hầu - uốn ván - ho gà thường gây ra các tác dụng phụ này nhất. Tuy nhiên, hầu hết các triệu chứng đều tự khỏi sau vài ngày, có khi vài tuần, vài tháng.

Y văn chưa hề ghi nhận bệnh teo cơ Delta do thuốc chủng, dù thuốc chủng các bệnh nói trên đã được sử dụng từ gần nửa thế kỷ. Cũng y văn đã khuyến cáo phải chích ngừa ở cơ Delta, hoặc mặt trước ngoài cơ tứ đầu đùi – Không được tiêm ở mông vì ở đó có nhiều mô mỡ.

  • Lợi ích của chích ngừa vô cùng to lớn

Nhiều dịch bệnh bị đẩy lùi, có nhiều loại bệnh biến mất trên thế giới như đậu mùa, hoặc trở nên rất hiếm hoi như dịch tả, dịch hạch… chỉ sau vài thập niên tiêm chủng. Việt Nam vừa được Tổ chức Y tế thế giới công nhận đã tiêu diệt được bệnh uốn ván rốn.

Ở các nước phương Tây, nhiễm trùng nặng do vi khuẩn Haemophilus Influenzae type B (HIB) từng là nguyên nhân chính gây viêm màng não, viêm phổi ở trẻ dưới 5 tuổi, nay đã trở nên rất hiếm gặp.

Các nước này đã tiêu tốn một ngân khoản (khá lớn) cho chủng ngừa HIB để đổi lại tiết kiệm biết bao nhiêu chi phí cho kháng sinh, đối phó với đề kháng thuốc, việc nhập viện, nghỉ làm và giải quyết các hậu quả kinh tế - xã hội lâu dài, nặng nề do di chứng của viêm màng não (điếc, chậm phát triển tâm thần vận động…). 

BS NGUYỄN CÔNG VIÊN
(BV Nhi đồng 2) 

Các tin, bài viết khác