Bịt kẽ hở, tạo sân chơi công bằng

Nhận diện người bán, truy tận nguồn hàng

Theo bà Lại Việt Anh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử (TMĐT) và Kinh tế số (Bộ Công thương), từ đầu năm 2026 đến nay, cơ quan này phối hợp các nền tảng gỡ bỏ 116.000 sản phẩm, xử lý hơn 51.000 gian hàng vi phạm, tập trung vào nhóm dược phẩm, thực phẩm chức năng, rượu, bia, thuốc lá và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Tại TPHCM, ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường, cho biết, lực lượng chức năng đã xử lý 897 vụ vi phạm liên quan TMĐT từ đầu năm 2026 đến nay, tạm giữ hơn 223.000 sản phẩm với trị giá trên 19,2 tỷ đồng, xử phạt hơn 13 tỷ đồng. Khó nhất là xác định người đứng sau tài khoản bán hàng và nơi chứa hàng thực tế.

Người bán liên tục thay đổi tài khoản, địa chỉ, phương thức giao nhận; hàng hóa phân tán qua nhiều kho, trung gian. Lực lượng chức năng phải kết hợp giám sát trực tuyến, kiểm tra thực địa, đối chiếu giao dịch, hóa đơn, chứng từ để truy đúng chủ thể vi phạm.

Thực tế này đòi hỏi chuyển trọng tâm quản lý từ xử lý gian hàng sang truy rõ người bán, nguồn hàng và các mắt xích phân phối. Luật TMĐT năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, cùng Nghị định 248/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật TMĐT, đã xác lập lộ trình cụ thể về xác thực điện tử danh tính người bán hàng, người livestream. Theo đó, yêu cầu xác thực được thực hiện từ ngày 1-1-2027.

Tuy nhiên, định danh mới là bước đầu. Thông tin người bán phải được đối chiếu với dữ liệu thuế, thanh toán, hóa đơn, vận chuyển và kho hàng theo quy định.

Từ ngày 1-7-2025, các nền tảng TMĐT có chức năng thanh toán thuộc diện quy định thực hiện khấu trừ, kê khai và nộp thuế thay cho hộ, cá nhân kinh doanh. Kiểm soát dòng tiền cũng phải gắn với truy xuất nguồn hàng, nhất là khi người livestream, người bán, chủ hàng và nơi lưu kho có thể là những chủ thể khác nhau.

Liên thông dữ liệu giữa nền tảng, cơ quan thuế, quản lý thị trường và đơn vị vận chuyển sẽ giúp xác định đúng trách nhiệm, ngăn hành vi lập tài khoản mới để tiếp tục tái phạm.

Xử lý đến cùng các vi phạm

Định danh người bán phải gắn với cơ chế giải quyết khiếu nại, nhất là khi người bán không phản hồi. Theo luật sư Nguyễn Hải Nam, Văn phòng Luật sư Công Quyền (TPHCM), người tiêu dùng cần lưu giữ hóa đơn, thông tin đơn hàng, hình ảnh sản phẩm, tem nhãn và nội dung trao đổi làm chứng cứ khi yêu cầu đổi trả, hoàn tiền hoặc khiếu nại.

Trước hết, người mua cần liên hệ người bán, yêu cầu giải quyết cụ thể; nếu không được đáp ứng, có thể đề nghị sàn TMĐT can thiệp. Trường hợp phát hiện hàng giả, hàng kém chất lượng, người tiêu dùng có thể phản ánh đến cơ quan quản lý thị trường; gửi kiến nghị đến Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia hoặc Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng để được hướng dẫn, hỗ trợ.

Nếu có dấu hiệu lừa đảo, sản xuất, buôn bán hàng giả, cần tố giác đến cơ quan công an. Người mua cũng có quyền khởi kiện tại tòa án, yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định.

Tuy nhiên, để bảo vệ người mua, không thể chỉ trông chờ vào sự kiên trì khiếu nại của từng cá nhân. Các nền tảng cần công khai đầu mối tiếp nhận, quy trình xử lý, thời hạn phản hồi và trách nhiệm phối hợp, giúp người mua theo dõi được kết quả.

Với hành vi mạo danh thương hiệu, chuyên gia Nguyễn Minh Mẫn đề xuất, doanh nghiệp chủ động bảo hộ sở hữu trí tuệ, công khai kênh giao dịch chính thức, ứng dụng mã QR, tem chống giả điện tử, vé và voucher định danh. Cơ quan quản lý nên xử lý kịp thời những tài khoản mạo danh, đồng thời xây dựng nguồn dữ liệu tin cậy để người tiêu dùng kiểm tra thông tin doanh nghiệp.

Bảo đảm an toàn dữ liệu cá nhân cũng rất quan trọng để bảo vệ người mua. Cần xác định rõ phạm vi thu thập, sử dụng dữ liệu cá nhân và trách nhiệm của các bên khi xảy ra sự cố.

Quan trọng hơn là nên có cơ chế theo dõi, xử lý đến cùng để người dân biết phản ánh ở đâu, ai tiếp nhận, khi nào có kết quả; tránh tình trạng nền tảng chỉ gỡ sản phẩm, đóng tài khoản vi phạm rồi để vụ việc chìm xuống.

Mở thêm cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Siết chặt quản lý phải đi cùng tạo dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh. Theo ông Huỳnh Anh Dũng, Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng TPHCM, các sàn cần công khai chính sách phí, giá bán, khuyến mãi, vận chuyển và điều kiện giao dịch, giúp người mua có đủ thông tin lựa chọn, người bán được tiếp cận chính sách ổn định, hợp lý.

Môi trường minh bạch sẽ bảo vệ doanh nghiệp chân chính trước hàng giả, gian lận và cạnh tranh thiếu lành mạnh. TPHCM đang thúc đẩy những mô hình TMĐT vượt ra khỏi khuôn khổ bán lẻ trực tuyến. Ngày 29-9, Sở Công thương TPHCM cùng Công ty cổ phần Công nghệ Arobid ra mắt Expo Platform, nền tảng ứng dụng dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, kết nối doanh nghiệp với nhà mua hàng trong nước và quốc tế.

Ngày 1-10, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TPHCM ký hợp tác với Arobid phát triển ITPC Platform, phục vụ xúc tiến thương mại, đầu tư trên môi trường số.

Theo Phó Giám đốc Sở Công thương TPHCM Lê Văn Danh, nền tảng số là “cánh tay nối dài” của hoạt động xúc tiến thương mại truyền thống. Sau 2 tháng vận hành thử nghiệm, nền tảng ghi nhận hơn 26.000 lượt truy cập từ 116 quốc gia, hơn 100 nhà đầu tư quan tâm và một số đề nghị làm việc.

Cơ hội cũng mở rộng ở TMĐT B2B (giao dịch giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp) xuyên biên giới.

Theo bà Nguyễn Đỗ Thảo Quyên, Trưởng phòng Hỗ trợ và Phát triển Kinh doanh Trung tâm ICOM 2, đại lý ủy quyền Alibaba.com tại Việt Nam, hiện có hơn 2.000 doanh nghiệp Việt hoạt động trên nền tảng này, chủ yếu trong các ngành nông sản, thực phẩm, dệt may, giày da, thủ công mỹ nghệ và nội thất.

Để khai thác hiệu quả, doanh nghiệp phải đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, năng lực cung ứng và quản trị giao dịch, đồng thời kiểm soát chi phí tham gia.

Ông Nguyễn Hữu Tuấn, Giám đốc Trung tâm Phát triển thương mại điện tử (Cục Thương mại điện tử, Bộ Công thương), cho rằng, thị trường đang chuyển sang giai đoạn tăng trưởng chú trọng giá trị, hiệu quả và tính bền vững.

Với quy mô hiện khoảng 32 tỷ USD (tháng 9-2026), tương đương gần 12% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước, TMĐT vẫn còn nhiều tiềm năng. Doanh nghiệp, hộ kinh doanh phải tuân thủ quy định về kế toán, hóa đơn điện tử.

Cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện pháp luật, hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ, tăng cường giám sát, hướng tới thị trường minh bạch, an toàn.

Theo TS Huỳnh Thanh Điền (Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, TPHCM), doanh nghiệp Việt còn nhiều tiềm năng ở B2B, logistics, thanh toán, công nghệ hỗ trợ người bán và xuất khẩu trực tuyến.

Thị trường TMĐT chỉ thực sự mạnh khi hàng giả bị ngăn chặn, người mua được bảo vệ và doanh nghiệp Việt có năng lực giữ khách hàng, dữ liệu cùng giá trị tạo ra.