Triển lãm Đất nước mùa xuân, kỷ niệm 110 năm ngày sinh cố họa sĩ Văn Giáo (1916-2026) vừa diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM. Qua bàn tay của một họa sĩ đã dành cả cuộc đời để đi, quan sát và vẽ, triễn lãm đưa người xem trở lại với gần một thế kỷ nghệ thuật gắn liền những chặng đường gian lao mà anh dũng của đất nước.
Trung thành với bột màu
Gần 80 năm cầm cọ, hơn 100 cuộc triển lãm cá nhân, hàng ngàn tác phẩm để lại cho đời - đó là hành trình sáng tạo của họa sĩ Văn Giáo (Nguyễn Văn Giáo), người mà giới chuyên môn vẫn gọi bằng cái tên trân trọng: bậc thầy của chất liệu bột màu Việt Nam. Từ chàng thanh niên yêu hội họa, có 4 năm theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương với tác phẩm đầu tay Tam quan nội Văn Miếu (năm 1939), họa sĩ Văn Giáo đã sớm rời bỏ con đường của một họa sĩ phong cảnh có nhiều triển vọng để đi theo cách mạng, trở thành một chiến sĩ thực thụ trên mặt trận văn hóa.
Điều làm nên dấu ấn riêng, bền bỉ của họa sĩ Văn Giáo trong nền mỹ thuật hiện đại nước nhà, không chỉ nằm ở đề tài ông theo đuổi, mà còn ở sự trung thành gần như tuyệt đối với chất liệu bột màu. Theo truyền thống hàn lâm châu Âu cũng như tại chính ngôi trường ông từng học, bột màu vốn được xem là phương tiện phục vụ ký họa, phác thảo - một bước trung gian trước khi bước vào những tác phẩm “lớn” bằng sơn dầu. Nhưng với họa sĩ Văn Giáo, câu chuyện hoàn toàn khác. Ông không coi bột màu là chất liệu bậc hai, mà xem mỗi bức tranh bột màu là một tác phẩm hoàn chỉnh, chuyển tải các giá trị nghệ thuật.
Từ những phong cảnh Hà Nội cuối thập niên 1930, những năm tháng kháng chiến ở Liên khu V, Điện Biên Phủ, giới tuyến Vĩnh Linh, miền núi phía Bắc... cho đến những sáng tác cuối đời về Hà Nội và hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, bột màu luôn đồng hành với họa sĩ Văn Giáo như một người bạn đường thân thiết. Chính đặc tính khó sửa chữa của chất liệu này đã buộc người họa sĩ phải quyết định thật nhanh về bố cục, sắc độ, ánh sáng và cũng chính điều đó rèn cho ông một bản năng quan sát cực kỳ nhạy bén. Bột màu, dưới tay họa sĩ Văn Giáo, trở thành chất liệu của tốc độ, của phản xạ và của ký ức tức thời.
Triển lãm Đất nước mùa xuân là dịp hiếm hoi người yêu nghệ thuật TPHCM được chiêm ngưỡng gần như trọn vẹn các tác phẩm nổi tiếng nhất của cố họa sĩ Văn Giáo. Trong số đó, có nhiều tác phẩm gắn với triết lý văn nghệ mà ông theo đuổi suốt đời, như: Cẩm Phả mỏ (giải nhì Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1955, truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2022), hay Đôi bờ Hiền Lương (1957), Xây dựng đường Thanh niên (1959)...
Đọc lại lịch sử qua từng nét cọ
Điều thú vị của triển lãm Đất nước mùa xuân là sự thu hút với người xem trẻ tuổi hôm nay. Không ít khách tham quan ở buổi khai mạc là sinh viên, người trẻ làm việc trong ngành sáng tạo, những người vốn quen với ngôn ngữ hình ảnh đương đại nhưng lại tìm thấy ở tranh của họa sĩ Văn Giáo một sự đồng cảm bất ngờ.
Bạn Nguyễn Thảo My, sinh viên năm 3 ngành thiết kế đồ họa, Trường Đại học Văn Lang (TPHCM), chia sẻ, khi xem bức tranh Xây dựng đường Thanh niên (sáng tác năm 1959): “Tôi không sống trong thời đó, nhưng nhìn ánh sáng, màu hoa phượng đỏ và người trong tác phẩm, tôi thấy được cả một thế hệ trẻ đang lao động bằng tất cả nhiệt huyết. Những hình ảnh không hô hào, mà rất thật, rất gần”.
Còn bạn Trần Minh Khôi (33 tuổi, một họa sĩ trẻ tự do, ngụ phường Xuân Hòa, TPHCM) lại ấn tượng với cách họa sĩ Văn Giáo xử lý bột màu: “Nhìn kỹ mới thấy ông không chỉ vẽ bằng tay, quan sát bằng mắt, mà còn quyết định cực chắc mới ra được những mảng màu như vậy. Đó là một kỹ thuật đòi hỏi bản lĩnh, không phải ai cũng theo đuổi được suốt đời như ông”.
Chính những cuộc gặp gỡ như thế, giữa tác phẩm của một họa sĩ đã đi qua chiến tranh và những người trẻ sinh ra trong hòa bình, mới là điều làm nên giá trị bền lâu của một cuộc triển lãm. Qua tranh của họa sĩ Văn Giáo, người xem hôm nay không chỉ nhìn thấy một công trường khai thác than, một con đường đang mở hay một dải sông chia cắt hai miền đất nước, mà còn cảm nhận được cả tinh thần lạc quan cách mạng, niềm tin vào ngày mai của một thế hệ đã sống và chiến đấu bằng tất cả trái tim.
Nhìn lại cả một đời nghệ thuật của họa sĩ Văn Giáo, người yêu mỹ thuật không chỉ thấy một họa sĩ tài năng, mà còn thấy một người chép sử trung thành bằng hội họa, người đã dùng bột màu, chất liệu tưởng chừng khiêm tốn nhất, để lưu giữ những điều bền vững nhất về con người và đất nước. Và có lẽ, đó cũng là điều mà triển lãm Đất nước mùa xuân muốn gửi đến những người trẻ hôm nay: rằng lịch sử không chỉ nằm trong sách vở, mà còn sống động trong từng mảng màu của một người từng đi qua nó bằng cả cuộc đời mình.
