TPHCM phát triển doanh nghiệp dẫn dắt: Từ quy mô đến năng lực và sức lan tỏa

Trong một cấu trúc doanh nghiệp phát triển, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở sự cân đối và khả năng liên kết giữa các tầng doanh nghiệp. TPHCM cần nền tảng rộng lớn của doanh nghiệp nhỏ và vừa, các doanh nghiệp khởi nghiệp năng động, đồng thời cần một tầng doanh nghiệp vừa và lớn đủ mạnh để tích tụ nguồn lực, tổ chức mạng lưới và chuỗi giá trị, vươn tới những thị trường lớn hơn. Các tầng doanh nghiệp không thay thế mà bổ sung cho nhau; một hệ sinh thái khỏe mạnh cần cả sự hiện diện của các tầng doanh nghiệp và khả năng dịch chuyển, liên kết giữa các tầng. Quy mô có ý nghĩa quan trọng. Khi đạt tới một quy mô nhất định, doanh nghiệp có điều kiện huy động nguồn lực, đầu tư dài hạn cho nghiên cứu và phát triển (R&D), công nghệ và chuyển đổi số; thu hút nhân lực chất lượng cao; xây dựng hệ thống quản trị, thương hiệu, mạng lưới phân phối; mở rộng thị trường và từng bước quốc tế hóa. Vì vậy, tạo điều kiện để doanh nghiệp vượt qua các ngưỡng tăng trưởng góp phần làm dày hơn tầng doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh ở quy mô lớn.

Tuy nhiên, lớn không phải là mục đích tự thân. Quy mô phải tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển về chất và đầu tư cho đổi mới sáng tạo có hệ thống, dài hạn. Điều đó không có nghĩa doanh nghiệp nhỏ không thể đổi mới; nhiều doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp chính là nơi ý tưởng, công nghệ và mô hình kinh doanh mới xuất hiện sớm. Vì thế, câu hỏi quan trọng hơn là: Doanh nghiệp lớn để làm gì? Nếu quy mô tăng nhưng năng suất, công nghệ, quản trị, thương hiệu và vị trí trong chuỗi giá trị không được nâng lên tương ứng, sự lớn lên ấy chủ yếu vẫn là tăng trưởng về lượng. Bài toán của TPHCM vì vậy không dừng ở việc giúp doanh nghiệp lớn hơn, mà là chuyển hóa quy mô thành năng lực.

Quy mô tạo nguồn lực, nhưng khả năng chuyển hóa nguồn lực thành năng lực mới quyết định sức mạnh của doanh nghiệp. Vì vậy, con đường từ doanh nghiệp lớn đến doanh nghiệp dẫn dắt phải đi qua một bước trung gian: lớn để mạnh. Trước hết, năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp cần chuyển từ sử dụng sang hấp thụ, cải tiến và từng bước làm chủ công nghệ; từ mua giải pháp có sẵn sang đầu tư cho R&D, tạo ra sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh có giá trị gia tăng cao hơn. Thứ hai, năng lực quản trị và tổ chức. Khi doanh nghiệp lớn lên, các quan hệ kinh doanh ngày càng phức tạp. Quản trị hiện đại, minh bạch, dựa trên dữ liệu; phát triển nhân lực; quản trị tài chính và rủi ro trở thành điều kiện để phát triển bền vững. Thứ ba, năng lực thị trường và cạnh tranh quốc tế. Doanh nghiệp mạnh phải có khả năng xây dựng thương hiệu, đáp ứng tiêu chuẩn cao, mở rộng thị trường và từng bước tham gia những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Nhưng ba năng lực trên chưa đủ tạo nên vai trò dẫn dắt. Từ doanh nghiệp mạnh trở thành doanh nghiệp dẫn dắt còn cần năng lực tổ chức và kiến tạo mạng lưới: kết nối các chủ thể, tổ chức chuỗi cung ứng, tạo thị trường và mở rộng cơ hội tham gia chuỗi giá trị cho mạng lưới doanh nghiệp. Không phải mọi doanh nghiệp lớn đều là doanh nghiệp dẫn dắt; nhưng trong nhiều lĩnh vực, muốn dẫn dắt, doanh nghiệp phải đạt tới quy mô đủ lớn để tích lũy và tổ chức nguồn lực cần thiết. “Lớn để mạnh” vẫn chưa phải điểm cuối. Câu hỏi tiếp theo là: Sự lớn mạnh của một doanh nghiệp làm cho những doanh nghiệp nào khác cùng mạnh lên?

Nếu năng lực quyết định sức mạnh của doanh nghiệp, thì sức lan tỏa cho thấy năng lực ấy tạo thêm giá trị và thúc đẩy sự nâng cấp của các chủ thể khác trong hệ sinh thái như thế nào. Doanh nghiệp dẫn dắt không thể chỉ là một “ốc đảo” lớn và mạnh; vai trò dẫn dắt chỉ thực sự có ý nghĩa khi những liên kết mà doanh nghiệp tạo ra góp phần làm cho các chủ thể khác cùng nâng cao năng lực. Trước hết, lan tỏa qua chuỗi cung ứng. Khi tham gia chuỗi của doanh nghiệp dẫn dắt, nhà cung ứng có cơ hội tiếp cận đơn hàng, tiêu chuẩn và yêu cầu cao hơn về kỹ thuật, chất lượng, truy xuất nguồn gốc hay chuyển đổi số. Nếu những quan hệ đó tạo động lực và điều kiện để nhà cung ứng đầu tư, cải tiến công nghệ và nâng cao quản trị, liên kết kinh doanh sẽ trở thành cơ chế lan tỏa năng lực. Thứ hai, lan tỏa công nghệ và tri thức. Những bài toán phát sinh từ hoạt động của doanh nghiệp dẫn dắt có thể mở ra cơ hội hợp tác với doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp khởi nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu, từ nghiên cứu và phát triển đến thử nghiệm và thương mại hóa sản phẩm mới. Qua đó, tri thức và công nghệ được chuyển hóa thành năng lực của nhiều chủ thể trong hệ sinh thái. Thứ ba, lan tỏa về nhân lực và quản trị. Thông qua hợp tác, đào tạo, dịch chuyển nhân lực và quá trình đáp ứng những chuẩn mực cao hơn, nhà cung ứng và đối tác có thể từng bước nâng cao năng lực tổ chức, quản trị, dữ liệu và chất lượng nguồn nhân lực. Thứ tư, lan tỏa thị trường. Khi doanh nghiệp dẫn dắt xây dựng được thương hiệu, mạng lưới phân phối và vị trí trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu, các nhà cung ứng và đối tác có thêm cơ hội tiếp cận những thị trường mà riêng họ khó tự vươn tới. Doanh nghiệp dẫn dắt khi đó có thể tạo “cánh cửa thị trường” cho cả mạng lưới.

Tuy nhiên, có liên kết chưa đồng nghĩa với có lan tỏa. Nếu quan hệ giữa doanh nghiệp dẫn dắt và các đối tác quá bất cân xứng, liên kết có thể tạo ra sự phụ thuộc thay vì thúc đẩy nâng cấp. Lan tỏa chỉ thực sự có ý nghĩa khi quan hệ tương đối ổn định, tiêu chuẩn minh bạch, lợi ích được chia sẻ hợp lý và tạo động lực để các doanh nghiệp trong mạng lưới đầu tư nâng cao năng lực. Vì vậy, sức lan tỏa cuối cùng phải được nhìn từ mức độ các chủ thể tham gia thực sự cùng được nâng cấp. Một nền kinh tế mạnh không thể chỉ dựa vào vài doanh nghiệp lớn đứng riêng lẻ, mà cần những đội hình doanh nghiệp cùng nâng cấp. Lan tỏa vì vậy không có nghĩa doanh nghiệp lớn phải “giúp đỡ” doanh nghiệp nhỏ. Liên kết bền vững phải dựa trên lợi ích cùng có lợi: doanh nghiệp dẫn dắt cần nhà cung ứng có năng lực; doanh nghiệp nhỏ và vừa cần thị trường và cơ hội tham gia chuỗi; doanh nghiệp khởi nghiệp cần khách hàng và môi trường thử nghiệm; trường đại học, viện nghiên cứu cần bài toán thực tiễn. Sự gặp nhau của các lợi ích đó mới tạo nền tảng để sức lan tỏa trở thành một quá trình kinh tế có khả năng tự duy trì.

Nhưng từ những doanh nghiệp mạnh riêng lẻ đến một hệ thống cùng nâng cấp còn phụ thuộc vào chất lượng hệ sinh thái. Câu hỏi tiếp theo là: TPHCM phải làm gì để những liên kết ấy thực sự hình thành?

Để hình thành doanh nghiệp dẫn dắt, TPHCM không chỉ cần hỗ trợ tăng quy mô, mà phải tạo môi trường để doanh nghiệp lớn lên, chuyển hóa quy mô thành sức cạnh tranh và sức lan tỏa. Sau hợp nhất, vấn đề không chỉ là khai thác không gian phát triển mới, mà còn phải phát huy những dư địa mà không gian thể chế mở ra để tạo năng lực phát triển mới cho doanh nghiệp.

Trước hết, cần chuyển từ tư duy hỗ trợ doanh nghiệp sang tháo gỡ các “ngưỡng tăng trưởng”, theo hành trình tăng trưởng của doanh nghiệp. Từ nhỏ lên vừa, từ vừa lên lớn và trở thành doanh nghiệp dẫn dắt, mỗi giai đoạn có giới hạn về vốn, đất đai, công nghệ, nhân lực, dữ liệu, quản trị và thị trường. Thành phố cần nhận diện các ngưỡng theo nhóm, lĩnh vực và sử dụng thể chế, hạ tầng, thị trường để khơi thông nguồn lực. Doanh nghiệp không chỉ cần ưu đãi, mà còn cần môi trường để vượt qua các ngưỡng tăng trưởng.

Thứ hai, cần chuyển từ hỗ trợ từng doanh nghiệp sang chủ động kiến tạo thị trường, chuỗi liên kết và hệ sinh thái doanh nghiệp. Sau hợp nhất, quy mô thị trường và những nhu cầu phát triển mới có thể tạo động lực nâng cấp doanh nghiệp. Thành phố cần tạo bài toán và không gian thử nghiệm để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đầu tư R&D, chứng minh năng lực. Liên kết cần tổ chức quanh chuỗi giá trị, đơn hàng, công nghệ và nhu cầu thực: doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp FDI tăng cường liên kết với các nhà cung ứng trong nước; doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp giải quyết bài toán công nghệ, sản xuất; trường đại học, viện nghiên cứu gắn R&D với nhu cầu doanh nghiệp; nguồn lực tài chính kết nối với sản xuất và đổi mới sáng tạo. Qua đó, doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Thứ ba, cần chuyển từ lựa chọn doanh nghiệp bằng quyết định hành chính sang tạo môi trường cạnh tranh để doanh nghiệp có năng lực vươn lên. Thành phố có thể xác định những ngành, lĩnh vực và chuỗi giá trị ưu tiên để tập trung tháo gỡ điểm nghẽn, đầu tư hạ tầng và kiến tạo thị trường, nhưng không lựa chọn trước doanh nghiệp cụ thể để trao vị thế dẫn dắt. Cạnh tranh và thị trường phải là cơ chế sàng lọc năng lực.

Sau cùng, không chính sách nào có thể thay thế năng lực nội sinh của doanh nghiệp. Thành phố kiến tạo điều kiện; thị trường tạo áp lực và sàng lọc; nhưng chính doanh nghiệp và doanh nhân là chủ thể quyết định quá trình lớn lên, nâng cấp năng lực của mình, thông qua đầu tư dài hạn vào công nghệ, quản trị, nhân lực, R&D, thương hiệu và quốc tế hóa. Hình thành lực lượng doanh nghiệp dẫn dắt phải là quá trình đồng tiến hóa giữa doanh nghiệp và hệ sinh thái: Doanh nghiệp mạnh hơn tổ chức mạng lưới, mở rộng thị trường và kéo các doanh nghiệp khác cùng nâng cấp. Đó là con đường hình thành một cộng đồng doanh nghiệp cùng mạnh lên.

TS NGUYỄN THÀNH PHONG

Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội (Đại học Sài Gòn)