Bảo tàng chuyển từ tư duy "trưng bày hiện vật" sang "phục vụ công chúng"

Dự hội nghị có ông Phạm Định Phong, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL); ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở VH-TT TPHCM; cùng đông đảo chuyên gia, nhà nghiên cứu, đại diện các bảo tàng.

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, dù hệ thống bảo tàng của thành phố khá đa dạng nhưng vẫn trùng lặp nội dung, hình thức trưng bày, thiếu sự kết nối giữa các thiết chế văn hóa.

Nhiều bảo tàng vận hành theo mô hình khép kín, thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện và diễn giải di sản, khiến trải nghiệm của công chúng rời rạc.

TS Nguyễn Thị Tú Anh, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM, cho rằng, bảo tàng ngày nay không chỉ thực hiện chức năng bảo tồn mà còn góp phần định hình bản sắc văn hóa, thúc đẩy giáo dục cộng đồng và phát triển kinh tế sáng tạo. Theo bà, quá trình phát triển hệ thống bảo tàng cần được đặt trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới cơ chế hoạt động và tăng cường sự tham gia của cộng đồng để thích ứng với những yêu cầu mới.

Một trong những giải pháp nhận được nhiều đồng thuận tại hội nghị là xây dựng hệ sinh thái bảo tàng theo hướng liên kết vùng. TS Nguyễn Thị Hậu đề xuất chuyển từ tư duy “bảo tàng như một thiết chế riêng lẻ” sang mô hình “mạng lưới bảo tàng”, kết nối bảo tàng công lập, bảo tàng tư nhân, các không gian di sản cộng đồng và nền tảng số.

Theo cách tiếp cận này, bảo tàng không chỉ tồn tại trong những tòa nhà trưng bày mà còn mở rộng ra các khu dân cư, làng nghề, chợ truyền thống và các không gian văn hóa đặc trưng, góp phần hình thành một “thành phố bảo tàng sống”.

Giám đốc Bảo tàng Chứng tích chiến tranh Lâm Ngô Hoàng Anh cho rằng, thông qua các dự án liên kết trong hệ thống Hội đồng Bảo tàng quốc tế (ICOM), các bảo tàng có thể triển khai triển lãm lưu động, nghiên cứu chung, bảo tồn hiện vật, giáo dục công chúng và số hóa dữ liệu. Đây cũng là cơ hội để TPHCM từng bước trở thành trung tâm kết nối bảo tàng của khu vực phía Nam và tham gia sâu hơn vào mạng lưới bảo tàng quốc tế giai đoạn 2026-2035.

Phát biểu tại hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Phạm Định Phong đánh giá cao những chuyển biến tích cực của hệ thống bảo tàng TPHCM trong thời gian qua, đặc biệt là việc ứng dụng công nghệ số, triển khai các mô hình trưng bày ảo 3D/360, tăng cường truyền thông trên nền tảng số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và mở rộng hợp tác với ICOM.

"TPHCM đang định hướng các bảo tàng công lập chuyển từ tư duy “trưng bày hiện vật” sang “phục vụ công chúng”. Trước các dự án cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng mới, đơn vị quản lý đều yêu cầu xây dựng đề cương trưng bày ngay từ đầu, lấy nhu cầu tiếp cận, trải nghiệm và tương tác của người dân làm trung tâm. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của bảo tàng hiện đại, góp phần đưa bảo tàng trở thành không gian văn hóa sống động, gần gũi hơn với công chúng", Giám đốc Sở VH-TT TPHCM Trần Thế Thuận cho biết.