Bắt nguồn từ dòng nhạc cung đình, ca Huế được trình bày trên dòng sông Hương chảy lững lờ, dưới ánh trăng khi mờ khi tỏ, cùng với tiếng chuông chùa vang vọng đưa du khách vào cảm giác bồi hồi khó tả “dập dềnh sóng vỗ mạn thuyền/ngồi nghe ca Huế mà lòng bâng khuâng”. Nhưng đó là ngày xưa…
Khó khăn lắm, tôi mới thoát khỏi vòng vây của các đối tượng cò mồi chuyên chèo kéo bán vé ở bến Tòa Khâm, để được lên thuyền thưởng thức đêm ca Huế trên sông Hương. Thuyền rời bến, dòng Hương lung linh mờ ảo của một đêm trăng muộn cuối tháng 11 lùi dần. Thuyền chạy chừng 15 phút thì dừng lại để nghe nghệ sĩ đàn bầu Trần Khắc Du giới thiệu thành phần nhạc công, ca sĩ gồm 8 người (4 nhạc, 4 ca) trong sự tò mò, háo hức của hơn 30 con người gồm già, trẻ, gái, trai, Tây, ta đủ cả. Và khi bài Lưu thủy kim tiền, Xuân phong và Long hổ vừa bắt đầu, cũng là lúc tiếng cười nói, tiếng chuông điện thoại di động, tiếng khóc của con trẻ được vang lên. Phía mạn trái, hơn chục vị tuổi trung niên, mặc quần soọc, áo thun (vài người còn mặc áo may ô 3 lỗ), mặt đỏ gay mở bia bôm bốp. Họ vừa cụng ly, vừa hô: 1, 2, 3 dzô, vừa thi nhau bình phẩm về sắc đẹp của các ca sĩ với lời bình phẩm ồn ào… át cả tiếng hát, tiếng đàn. Còn cánh phụ nữ, xem ra có phần chăm chú hơn, có chị vừa nghe ca nhưng mồm lại tí tách cắn hạt dưa, có bà đang cao hứng bỗng dưng vỗ nhầm đùi anh nhạc công đánh bốp một cái làm cho anh nhạc công giật bắn người, rồi bảo: “Con này hát hay nhỉ, giọng cao ra phết, nghe hay hơn cả… chầu văn”.
Một tiết mục biểu diễn ca Huế.
Chưa hết, khi các nhạc công, ca sĩ đang say sưa biểu diễn thì bị chen lẫn bởi tiếng động cơ của một chiếc thuyền máy nổ phành phành nghe như tiếng máy bay gầm rú. Tất cả đã tạo nên một âm thanh hỗn độn xóa tan bầu không khí yên tĩnh vốn có của sông Hương.
Ca Huế có cấu trúc chặt chẽ, nghiêm ngặt, mang yếu tố bác học về cấu trúc, ca từ và phong cách biểu diễn. Đi liền với ca Huế là dàn nhạc với bộ ngũ tuyệt gồm tranh, tỳ, nhị, nguyệt, tam xen với bầu, sáo và bộ gõ trống Huế, sanh loan, sanh tiền. Thông thường, một sô ca Huế có thời gian là 1 giờ 30 phút với 10 bài ca, được sắp xếp theo thứ tự, mở đầu là bài Lưu thủy kim tiền, Xuân phong và Long hổ, Lý mười thương, Lý qua đèo, Lý ngựa ô, Làn điệu cổ bản, Hầu văn, Tương tư, Bài về nữ sinh Đồng Khánh, Làn điệu giao duyên và cuối cùng là hò giã gạo (chia tay) và có thể xen vào những bài dân ca như Huế thương, Chiều nay mưa rơi trên phố Huế, Huế tình yêu của tôi theo yêu cầu của du khách.
Theo nghệ sĩ Minh Mẫn, 84 tuổi và nghệ sĩ Kim Hồng (giành 4 HCV) thì “muốn nghe bài ca Huế hay, phải đảm bảo hai yếu tố là đàn và ca, hai yếu tố này dựa trên một hệ thống các thể điệu của trên 60 tác phẩm thanh nhạc và khí nhạc dựa trên hai dòng lớn là điệu Bắc và điệu Nam. Ca Huế không phải là lối giải trí xô bồ mà nó thường kén người nghe làm cho tâm hồn người ta như được thăng hoa cùng trời, mây, sông, nước”.
Đánh giá chất lượng chuyên môn của nhạc công, ca sĩ, ông Cao Chí Hải, Phó Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Thừa Thiên - Huế, cho biết: “Chỉ có 107 ca sĩ, nhạc công được Sở VH-TT-DL cấp chứng chỉ hành nghề sau khi được sát hạch, nếu phát hiện ca sĩ, nhạc công nào không có chứng chỉ hành nghề mà vẫn hoạt động thì chúng tôi cương quyết xử lý”.
Cách đây 2 tháng, UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế đã có Quyết định 1782/2009/QĐ đưa ra những tiêu chí quản lý hoạt động ca Huế, như chỗ neo đậu, ra vào, không gian sàn diễn cho thuyền đơn, thuyền đôi, điều kiện vệ sinh môi trường, trang phục thuyền trưởng, thuyền viên đến việc cấm nuôi gia súc, gia cầm trên thuyền, việc tranh giành khách, ghép khách… nhưng lại chưa đưa ra các biện pháp chế tài xử phạt hiệu quả.
Đồng thời, tỉnh Thừa Thiên - Huế cũng chỉ đạo tách chức năng tổ chức biểu diễn ca Huế trên sông Hương ra khỏi Trung tâm Quản lý và Tổ chức biểu diễn (đang tạm thời quản lý) giao cho Nhà hát Nghệ thuật Ca kịch Huế, nhưng nhà hát này lại kiến nghị, chỉ đảm nhận chức năng của mình (bao gồm chương trình, quản lý, điều động diễn viên, nhạc công của nhà hát) chứ không kham nổi hoạt động biểu diễn ca Huế trên sông Hương
Hiện tại, có 5 đơn vị được cấp phép tổ chức biểu diễn ca Huế trên sông Hương, nhưng còn nhiều nhóm nhạc công, ca sĩ thành lập CLB “chui” tránh sự kiểm soát của cơ quan chức năng, đưa số lượng ca sĩ chuyên và không chuyên lên 400 người… Như vậy, sau hơn 2 tháng triển khai, hoạt động ca Huế trên sông Hương vẫn chưa tìm được đơn vị trực tiếp quản lý?
VÕ HÙNG
