Sử dụng văn bằng trước khi được công nhận
Một trường hợp từng gây chú ý tại Trường ĐH Văn Lang (TPHCM) là vụ ông Lê Minh Thành, nguyên Trưởng khoa Du lịch. Ông Thành được SMC University (Thụy Sĩ) cấp bằng tiến sĩ Quản trị học năm 2017, sau đó về Trường ĐH Văn Lang công tác và giữ chức Trưởng khoa Du lịch từ năm 2019.
Đến khi báo chí đặt vấn đề về giá trị văn bằng, đại diện Trung tâm Công nhận văn bằng thuộc Cục Quản lý chất lượng cho biết chưa nhận được hồ sơ đề nghị công nhận bằng tiến sĩ của ông Thành. Tháng 9-2023, Trường ĐH Văn Lang có quyết định miễn nhiệm chức vụ Trưởng khoa Du lịch đối với ông Thành.
Một trường hợp khác tại Trường ĐH Quốc tế Sài Gòn đã tác động trực tiếp đến việc phân công giảng dạy. Cuối năm 2023, nhà trường xác nhận bằng tiến sĩ Quản trị kinh doanh do Southern California University for Professional Studies (Hoa Kỳ) cấp cho ông Hồ Thiện Thông Minh chưa làm thủ tục công nhận tại Việt Nam. Trước đó, ông Minh từng được phân công giảng dạy một môn cho lớp cao học. Khi vấn đề được phản ánh, trường cho biết đã tạm ngưng công việc của ông Minh để rà soát.
Hai trường hợp trên khá phổ biến ở nước ta và có điểm chung đáng lưu ý là văn bằng đã được đưa vào sử dụng trong môi trường đại học trước khi tình trạng công nhận được làm rõ. “Chưa làm thủ tục công nhận” không đồng nghĩa với “không đủ điều kiện công nhận”.
Khi người sở hữu bằng được bổ nhiệm chức vụ quản lý, tham gia giảng dạy sau đại học hoặc được tính vào đội ngũ chuyên môn, câu hỏi đặt ra là: trường phải kiểm tra đến đâu và ai chịu trách nhiệm nếu kết quả đánh giá văn bằng sau đó không phù hợp với quy định?
Một văn bằng, hai cách đánh giá
Khi tấm bằng do cơ sở nước ngoài cấp là thật, để được công nhận tại Việt Nam, còn phải xem xét tư cách pháp lý của cơ sở đào tạo, chương trình, phương thức, địa điểm và toàn bộ quá trình học tập thực tế. Thông tư 65 quy định rất rõ: Với hình thức đào tạo từ xa, chương trình phải được cơ quan có thẩm quyền về giáo dục nơi người học lưu trú và học tập cấp phép thực hiện.
Riêng trình độ tiến sĩ, các hình thức đào tạo đặc thù phải đáp ứng những tiêu chí khắt khe. Cụ thể, với trình độ tiến sĩ cấp theo diện công nhận công trình nghiên cứu khoa học, người học phải có người hướng dẫn, bảo vệ luận án trước hội đồng và đạt chuẩn đầu ra tương ứng của Việt Nam.
Tại Trường ĐH Công nghiệp TPHCM, đại diện nhà trường thông tin trong 210 giảng viên đang sử dụng bằng tiến sĩ nước ngoài, có 208 trường hợp đã được cơ quan thẩm quyền công nhận, 2 trường hợp còn lại đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ. Nhà trường sẽ chủ động rà soát các văn bằng đào tạo đặc thù, đồng thời chuẩn hóa khâu thẩm định ngay từ đầu vào tuyển dụng mới theo Thông tư 65.
Đại diện một trường ĐH tại TPHCM băn khoăn: Trong thực tế quản trị nhân sự, nếu trường đánh giá văn bằng đáp ứng yêu cầu công việc nhưng sau đó cơ quan quản lý nhà nước lại từ chối công nhận hoặc ngược lại thì trách nhiệm thuộc về ai?
PGS-TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TPHCM (nay là Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TPHCM), cho rằng cùng một tấm bằng tiến sĩ nước ngoài, các trường có thể đưa ra đánh giá khác nhau, nhất là với phương thức đào tạo từ xa, trực tuyến, liên kết qua nước thứ ba hoặc các chương trình đặc thù. Do đó, cần phân định ranh giới giữa việc trường tự thẩm định để bố trí công việc với quyết định công nhận của Cục Quản lý chất lượng. Việc nhà trường chấp nhận văn bằng để phân công chuyên môn không thể được hiểu hay công bố như thể văn bằng đó đã được Nhà nước công nhận.
Ông Đỗ Văn Dũng nhấn mạnh: “Tự đánh giá là công cụ quản trị của một cơ sở. Quyết định của Cục là bảo chứng trình độ trên toàn hệ thống. Trường chỉ được dùng ở lớp thứ nhất, không được tự ý quảng bá như công nhận cấp nhà nước. Các trường nên công khai rõ tình trạng văn bằng của giảng viên, đồng thời khuyến khích người học chủ động làm thủ tục công nhận nếu cần dùng văn bằng ngoài phạm vi cơ sở, chẳng hạn khi thi tuyển viên chức, chuyển công tác hay xét chức danh giáo sư, phó giáo sư”.
Người có dự định học tiến sĩ nước ngoài cần tìm hiểu thấu đáo tư cách pháp lý của cơ sở đào tạo, chương trình, thời gian học và điều kiện cấp bằng; lưu giữ đầy đủ hồ sơ minh chứng trong suốt quá trình học. Các trường đại học Việt Nam cũng nên có quy trình thẩm định thống nhất, phân biệt rõ tính hợp pháp của bằng cấp với mức độ phù hợp chuyên môn đối với vị trí tuyển dụng. Cùng với đó, tăng cường kết nối dữ liệu số và xác minh trực tuyến là giải pháp căn cơ giúp giảm bớt hồ sơ giấy, rút ngắn thời gian xử lý.
GS-TS NGUYỄN TRƯỜNG THỊNH
Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ và Thiết kế, Đại học Kinh tế TPHCM
Người học chủ động nộp hồ sơ chứng minh
Từ phía người học, việc minh bạch và lưu giữ hồ sơ minh chứng ngay từ đầu là yếu tố sống còn. Một giảng viên tại TPHCM vừa nhận bằng tiến sĩ tại Hàn Quốc cho biết đã nộp hồ sơ công nhận. Văn bằng ở Hàn Quốc có mã QR giúp cơ quan chức năng dễ tra cứu trực tiếp quá trình đào tạo và tên đề tài trên hệ thống dữ liệu quốc gia của nước sở tại. Tuy nhiên, ở Việt Nam chưa có phần mềm tương thích để có thể quét mã QR này.
TS Nguyễn Thị Hoàng Oanh, Trưởng phòng Quan hệ quốc tế - Trường ĐH Lạc Hồng, đã hoàn thành chương trình tiến sĩ tại ĐH Sư phạm Mân Nam (Trung Quốc) và nộp hồ sơ công nhận tại Việt Nam, thông tin: "Nhờ từng làm thủ tục công nhận bằng thạc sĩ tốt nghiệp tại Thượng Hải (Trung Quốc) nên lần này tôi rất chủ động. Người học cần chủ động lưu giữ mọi tài liệu, minh chứng về chương trình và quá trình đào tạo ngay từ khi bắt đầu”.
Việc đẩy mạnh liên thông dữ liệu quốc tế sẽ giúp rút ngắn thời gian xác minh, giảm bớt giấy tờ và thuận tiện hơn khi tích hợp vào VNeID. Thông tư 65 cũng đã cho phép nộp hồ sơ trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công quốc gia.
Tự chủ ĐH trong tuyển dụng nhân sự luôn phải song hành với trách nhiệm kiểm tra và giải trình. Các trường nên có quy trình kiểm tra thống nhất, kiên quyết không để tái diễn tình trạng cán bộ đã được tuyển dụng, bổ nhiệm rồi mới phát hiện văn bằng không đủ điều kiện công nhận.
