Động đất là gì?

* Mỗi năm, toàn thế giới có khoảng 30.000 trận động đất các loại
*Tần suất động đất mạnh ở Việt Nam thấp


Động đất đã được con người chú ý nghiên cứu từ xa xưa. Sử sách Trung Hoa đã bắt đầu ghi nhận các trận động đất từ khoảng 3000 năm nay. Vậy động đất là gì? Chúng tôi xin trích đăng bài viết của Phó Giám đốc Sở Tài nguyên-Môi trường TPHCM-Nguyễn Văn Phước (ảnh).

Vành đai Thái Bình Dương: động đất nhiều nhất

Nói một cách đơn giản, động đất là những rung động của mặt đất một cách mạnh, yếu khác nhau và cảm nhận được trên một vùng rộng. Nói theo ngôn ngữ khoa học thì động đất là sự giải thoát đột ngột một lượng năng lượng lớn, tích tụ trong một thể tích nào đó bên trong trái đất.

Thể tích, tích tụ năng lượng đó gọi là vùng chấn tiêu hay lò động đất và tâm của vùng gọi là chấn tiêu. Thời gian để năng lượng giải thoát tại vùng chấn tiêu rất ngắn, tính bằng giây nên ta coi động đất gần như là một sự bùng nổ tức thời. Bên ngoài vùng chấn tiêu, các biến dạng của môi trường đất đá được truyền đi dưới dạng sóng đàn hồi và được gọi là sóng động đất. Sóng động đất sẽ tác động lên bề mặt đất làm cho mặt đất rung động.

Trên hành tinh của chúng ta, không có vùng nào chưa từng xảy ra động đất. Còn những rung động nhỏ được gọi là vi địa chấn thì hầu như xảy ra thường xuyên tại bất cứ điểm nào trên mặt đất. Hàng năm, trung tâm địa chấn quốc tế ghi nhận có khoảng 30.000 trận động đất các loại. Tuy nhiên, chúng không xảy ra đều khắp mà tập trung ở các khu vực sau:

- Vành đai động đất Thái Bình Dương: đây là đới động đất mạnh nhất. Nếu đánh giá về mặt năng lượng động đất thì khoảng 75%-80%/tổng năng lượng động đất được giải tỏa tại khu vực này. Khu vực này bao gồm cả ven bờ Thái Bình Dương. Các trận động đất có chấn tâm ở đáy đại dương thuộc vành đai động đất Thái Bình Dương là nguyên nhân trực tiếp gây ra những cơn sóng thần tàn phá nhiều vùng ven biển Thái Bình Dương trong thời gian qua.

- Khu vực Địa Trung Hải-Xuyên Á hay đới Alp-Hymalaya: đới này kéo dài từ Bắc Phi ngang qua vùng Hymalaya và nối vào vành đai Thái Bình Dương tại vùng quần đảo Indonesia. Theo tính toán của các nhà khoa học, 15%-20%/tổng năng lượng động đất được giải tỏa từ khu vực này.

- Đới động đất ngầm dưới sống núi giữa các đại dương: tại đới này thường xảy ra các trận động đất yếu so với 2 đới trên. Chỉ khoảng 3%-7%/tổng năng lượng thoát ra ở khu vực này.

Động đất ở Việt Nam: không đáng kể?

Trung tâm TPHCM có nhiều cao ốc, nhà cao tầng rất cần được quản lý chất lượng xây dựng để ứng phó với động đất. Ảnh: ĐỨC TRÍ

Theo bản đồ phân bố tâm chấn toàn cầu, nhiều chuyên gia cho rằng động đất ở Việt Nam là không đáng kể. Tuy nhiên, cũng có nhiều chuyên gia nhìn vào bình đồ kiến tạo phức tạp của vỏ trái đất ở Việt Nam với mạng lưới dày đặc những đứt gãy sâu lớn thì lại cho rằng Việt Nam có thể xảy ra những trận động đất lớn. Vậy đâu là sự thật?

Trước thế kỷ thứ 10, các tài liệu về động đất quá hiếm. Từ 1900 đến nay, các nhà địa chấn nước ta đã có điều kiện thu thập được nhiều tài liệu liên quan đến động đất. Theo đó, đã có nhiều trận động đất xảy ra ở nước ta như: động đất ở Điện Biên năm 1935 (động đất này xảy ra lúc 23 giờ 22 phút ngày 1 tháng 11 ở phía Đông Nam Điện Biên Phủ có độ lớn M= 6,75 độ richter, gây hư hại nặng cho nhà xây ở Điện Biên Phủ, tường nhà ở các khu vực gần đó thì bị nứt nẻ; vùng chấn tâm có vết nứt rộng đến 20cm, dài đến 50m), động đất ở sông Cầu năm 1970-1972 gồm 2 trận động đất xảy ra ngày 12-4-1970 và 24-5-1972 ở phía Tây thị xã sông Cầu (Phú Yên); chấn tâm của chúng chỉ cách nhau khoảng 20 km theo phương kinh tuyến…

Từ thực tế này, các nhà địa chấn nước ta đã nghiên cứu sự phân bố chấn tâm của các trận động đất và chỉ ra rằng động đất mạnh (ở nước ta) tập trung ở các vùng:

- Sông Mã suốt từ thượng nguồn đến Thanh Hóa
- Vùng sông Đà từ Lai Châu đến Hòa Bình
- Vùng sông Hồng, sông Chảy
- Vùng Đông Triều từ Yên Thế-Nhã Nam đến Hòn Gai-Cẩm Phả
- Vùng sông Cả-Rào Nậy
- Vùng ven biển Trung bộ và Nam bộ

Tuy nhiên, động đất ở Việt Nam không mạnh và nhiều so với nhiều nơi trên thế giới. Động đất ở Việt Nam thường ở mức trung bình và trung bình yếu. Tần suất động đất mạnh rất thấp.

NGUYỄN VĂN PHƯỚC
(Phó Giám đốc Sở Tài nguyên-Môi trường TPHCM)

 

Chưa thấy dấu hiệu đáng lo ngại về động đất ở TPHCM

Trận động đất kinh hoàng ở Trung Quốc thời gian qua đã làm cho không ít người dân TPHCM lo lắng. TPHCM có khả năng xảy ra động đất không? Bằng những dữ liệu thu thập được, ông Nguyễn Văn Yêm (ảnh), cán bộ phụ trách bộ phận xử lý tài liệu của Phòng quan sát động đất-Trung tâm báo tin động đất và cảnh báo sóng thần (Viện Vật lý Địa cầu thuộc Viện Khoa học Công nghệ Việt Nam) đã có cuộc trao đổi (qua điện thoại) với Báo SGGP xung quanh vấn đề này.

- Ông Nguyễn Văn Yêm: Hiện tại, Việt Nam và nhiều nước trên thế giới chưa thể dự báo ngắn hạn và chính xác các trận động đất xảy ra. Tuy nhiên, con người có thể dự báo dài hạn bằng cách xây dựng bản đồ phân vùng động đất. Qua bản đồ này, chúng ta biết vùng nào có thể xảy ra động đất nhất và mạnh khoảng bao nhiêu độ richte.

Căn cứ vào bản đồ này cùng những thông tin về động đất mà chúng tôi thu thập được từ nhiều năm qua thì TPHCM không phải là tâm phát ra động đất mà chỉ là vùng bị ảnh hưởng.

- Ảnh hưởng tới mức nào, thưa ông?

- Có thể diễn tả một cách nôm na là khi TPHCM bị ảnh hưởng của động đất thì người đứng trên lầu 1 cảm thấy bị chấn động nhẹ và mức độ này tăng dần theo chiều cao của tòa nhà. Ở đây tôi muốn nói trong khả năng là tòa nhà ấy phải được xây dựng theo đúng quy chuẩn của Bộ Xây dựng. Chất lượng xây dựng tòa nhà mà kém thì hậu quả khôn lường. Tuy nhiên, chúng ta cũng không được chủ quan. Hiện nay, Sở Khoa học Công nghệ TPHCM đang nghiên cứu xây dựng bản đồ động đất thành phố để làm cơ sở cho việc phòng tránh động đất.

- Như vậy có thể hiểu, mức độ nguy hiểm của động đất ở TPHCM chủ yếu phụ thuộc vào việc xây dựng các công trình?

- TPHCM với nhiều công trình xây dựng, đặc biệt là nhà cao tầng, thì việc kiểm soát chất lượng xây dựng để hạn chế đến mức tối đa việc ngã, đổ khi bị ảnh hưởng của động đất là vô cùng quan trọng. Theo tôi được biết, Bộ Xây dựng cũng đã ban hành khá đầy đủ các quy chuẩn xây dựng ứng phó với động đất. Vấn đề còn lại là kiểm soát công tác thi công xây dựng.

- Nền đất của thành phố rất yếu. Công trình xây dựng trên đó liệu có chịu được động đất?

- Nếu việc xây dựng móng nhà được khảo sát kỹ, các cột móng được đóng xuyên qua vùng đất yếu và chịu “chân” trên nền đất cứng thì không phải lo lắng nhiều.

- Con người liệu có thể làm gì để hạn chế động đất không?

- Con người gần như không thể làm gì để chống được động đất mà chỉ có thể chủ động tránh động đất một cách hiệu quả. Tuy nhiên, với một số động thái, con người có thể kích thích cho việc động đất xảy ra nhanh hơn. Đơn cử như việc đắp đập, đào hồ chứa nước ở những vùng có nguy cơ động đất. Hành động chứa nước làm nước thấm sâu vào trong lòng đất làm thay đổi ma sát trượt của cấu trúc địa chất của đất, làm cho động đất xảy ra nhanh hơn.

- Có cách nào nhận biết động đất sắp xảy ra không thưa ông?

- Ở thành phố thì khó nhận biết. Nhưng ở nông thôn, các vùng rừng núi, trước các trận động đất lớn người ta thường thấy động vật chạy ra khỏi nơi ở: rắn, rết bò ra khỏi hang, trâu, bò chạy ra khỏi chuồng… Tuy nhiên, ở nước ta hầu như không có nơi nào có khả năng có động đất mạnh như thế.

NGUYỄN KHOA 

___________________________

Làm gì khi động đất xảy ra?

- Nếu đang ở trong nhà, ngay lập tức chui xuống gầm bàn hay gầm gường để tránh đồ vật rơi vào đầu và nếu nhà sập vẫn có không khí để thở. Nếu không có gầm bàn, gầm gường thì chạy vào góc phòng mà đứng, không chạy ra khỏi nhà khi có chấn động do động đất gây ra. Sau khi chấn động ngừng mới rời khỏi phòng, nhà nếu cần.

- Khi di chuyển ra khỏi nhà cao tầng không đi bằng thang máy đề phòng mất điện bất ngờ, đồng thời lấy các vật che đầu như gối, cặp sách… để tránh vật rơi vào đầu,

- Nếu động đất xảy ra khi đang ở ngoài đường thì phải chạy ra các bãi đất trống, tránh xa các tòa nhà cao tầng, tường cao, cây to, panô quảng cáo, đường dây điện đề phòng chúng đổ sập lên người.

- Nếu động đất xảy ra khi đang ở gần bờ biển thì phải đề phòng sóng thần do động đất xảy ra ở đáy biển. Khi nhận thông tin có sóng thần phải ngay lập tức chạy đến nơi an toàn ở các bãi đất cao hoặc xa bờ biển từ 500m trở lên. Nếu đang ở trong nhà cao tầng, phải di chuyển lên tầng cao, không ở lại các tầng từ 1-3 và mở toang các cửa ở tầng thấp để hạn chế tác động của sóng.

Sau chấn động đầu tiên thường có thời gian yên tĩnh sau đó mới có chấn động mới. Chấn động mới có thể xảy ra sau vài phút, vài giờ thậm chí vài ngày tùy thuộc vào động đất mạnh hay yếu.

(Nguồn: Sở Tài nguyên Môi trường TPHCM)

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Diễn biến mới nhất dịch viêm đường hô hấp cấp Covid-19

Diễn biến mới nhất dịch viêm đường hô hấp cấp Covid-19

Tính đến 18 giờ ngày 15-1-2021 đã có 93.629.433 ca xác nhận mắc Covid-19, có 2.004.696 ca tử vong trên thế giới (Mỹ: 23.848.410 ca mắc, 397.994 tử vong; Ấn Độ: 10.528.508 ca mắc, 151.954 ca tử vong; Brazil: 8.326.115 ca mắc, 207.160 ca tử vong; Nga: 3.520.531 ca mắc, 64.495 ca tử vong). Tại Việt Nam, có 1.536 trường hợp mắc bệnh, trong đó có 1.380 ca đã được chữa khỏi, 35 ca tử vong.