Vấn đề đặt ra là TPHCM cần bắt đầu từ đâu, triển khai như thế nào để chủ trương ấy đi vào đời sống một cách thiết thực, phù hợp điều kiện của một đô thị đặc biệt, đa trung tâm, đang vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Mọi mục tiêu phải bắt nguồn từ yêu cầu thực tế, từ đời sống nhân dân
Trước hết, việc xây dựng đề án, tiêu chí về khu dân cư XHCN, phường, xã XHCN phải xuất phát từ nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm nhất quán của Đảng ta về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, C.Mác và Ph.Ăng-ghen chỉ rõ, chủ nghĩa cộng sản không phải là một trạng thái được sáng tạo ra theo ý muốn chủ quan, cũng không phải là một lý tưởng để hiện thực phải khuôn theo, mà là “một phong trào hiện thực, nó xóa bỏ trạng thái hiện nay”. Luận điểm này có ý nghĩa rất quan trọng khi bàn về xây dựng phường, xã XHCN. Điều đó chỉ ra rằng, không thể thiết kế một mô hình xa rời đời sống, càng không thể áp đặt những tiêu chí cứng nhắc, hình thức. Mọi mục tiêu, tiêu chí, bước đi phải bắt nguồn từ yêu cầu phát triển thực tế, từ đời sống nhân dân, từ năng lực quản trị của từng địa phương và từ những điều kiện hiện có.
Trong tác phẩm Phê phán Cương lĩnh Gô-ta, C.Mác cũng phân tích xã hội cộng sản chủ nghĩa ở giai đoạn đầu vẫn còn mang dấu vết của xã hội cũ trên nhiều phương diện kinh tế, đạo đức, tinh thần. Nhìn từ đó, việc xây dựng phường, xã XHCN không thể hiểu là tạo ra một mô hình hoàn chỉnh ngay lập tức. Đây phải là quá trình cải tạo, bồi đắp, phát triển từng bước; vừa xây dựng lực lượng sản xuất, vừa hoàn thiện quan hệ xã hội, vừa nâng cao đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của nhân dân.
Ăng-ghen từng nhấn mạnh, xã hội XHCN không phải là cái gì “nhất thành bất biến”, mà cũng như mọi chế độ xã hội khác, cần được xem xét như một xã hội luôn thay đổi và cải tạo thường xuyên. Luận điểm này càng có ý nghĩa với TPHCM, nơi đời sống kinh tế - xã hội vận động rất nhanh, dân cư đa dạng, trình độ phát triển giữa các khu vực còn khác nhau. Vì vậy, tiêu chí chung của thành phố là cần thiết, nhưng khi triển khai phải cho phép từng phường, xã vận dụng linh hoạt trên cơ sở đặc điểm riêng.
Lênin, trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng, phân biệt rõ chủ nghĩa xã hội là giai đoạn thấp của xã hội cộng sản chủ nghĩa. Trong Bàn về thuế lương thực, Lênin cũng chỉ ra yêu cầu phải biết sử dụng những hình thức trung gian, phù hợp trình độ phát triển lực lượng sản xuất, để đi lên chủ nghĩa xã hội. Bài học ấy cho thấy xây dựng phường, xã XHCN không thể tách khỏi nhiệm vụ phát triển kinh tế, nâng cao năng suất lao động, tổ chức lại đời sống đô thị - nông thôn, phát huy các nguồn lực xã hội và quản trị hiệu quả quá trình chuyển đổi.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội rất gần gũi, giản dị mà sâu sắc. Người khẳng định, chủ nghĩa xã hội là chế độ do nhân dân làm chủ; Nhà nước phải phát huy quyền làm chủ của nhân dân để huy động tính tích cực, sáng tạo của nhân dân vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Chủ nghĩa xã hội là xã hội có nền kinh tế phát triển cao, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được nâng lên; là xã hội công bằng, hợp lý, trong đó ai cũng phải lao động, có quyền lao động, làm nhiều hưởng nhiều, làm ít hưởng ít, không làm thì không hưởng.
Bác Hồ cũng căn dặn, muốn xã hội giàu thì mỗi cá nhân, mỗi gia đình cho đến cả nước phải tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm; tư tưởng XHCN là đặt lợi ích chung của đất nước lên trên lợi ích cá nhân. Những chỉ dẫn ấy rất cụ thể khi soi vào cấp cơ sở. Một khu dân cư XHCN, một phường, xã XHCN trước hết phải là nơi người dân làm chủ, sống có trách nhiệm với cộng đồng, tôn trọng kỷ cương, yêu lao động, biết tiết kiệm, biết chia sẻ, cùng tham gia xây dựng đời sống văn hóa, an ninh, trật tự, môi trường và phát triển kinh tế tại địa phương.
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bổ sung, phát triển năm 2011, đã khái quát xã hội XHCN mà nhân dân ta xây dựng là xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp; có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; có Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, do Đảng Cộng sản lãnh đạo.
Từ những căn cứ lý luận và thực tiễn đó, có thể thấy việc xây dựng khu dân cư XHCN, thí điểm xây dựng phường, xã XHCN ở TPHCM không phải là việc làm mang tính khẩu hiệu. Đây phải là một chương trình hành động cụ thể, có tiêu chí, có lộ trình, có nguồn lực, có kiểm tra, đánh giá và có sự tham gia thực chất của nhân dân.
TPHCM triển khai như thế nào?
Trước hết, cần phát huy những nền tảng đã có từ phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, phong trào xây dựng phường văn minh đô thị, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, chính quyền thân thiện, khu phố an toàn, sạch đẹp, nghĩa tình. Đây là những phong trào đã có cơ sở thực tiễn, có lực lượng tham gia, có kinh nghiệm tổ chức và đã tạo được nhiều kết quả tích cực trong đời sống cơ sở.
Trên cơ sở Nghị quyết 09-NQ/TW, văn kiện Đại hội Đảng bộ TPHCM lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, văn kiện đại hội đảng bộ của từng địa phương và bộ tiêu chí chung do thành phố ban hành, 168 phường, xã, đặc khu cần xây dựng bộ tiêu chí phù hợp với thực tế. Mỗi địa phương có điều kiện lịch sử, tự nhiên, kinh tế, xã hội, dân cư khác nhau, nên phải căn cứ vào “cái chung” để xác lập “cái riêng”. Nếu tất cả 168 phường, xã, đặc khu cùng chuyển động, cùng đặt mục tiêu xây dựng khu dân cư XHCN, phường, xã XHCN, thành phố sẽ tạo được một phong trào rộng lớn, thống nhất về nhận thức, đồng bộ trong chỉ đạo, quyết liệt trong hành động.
Cùng với triển khai diện rộng, thành phố nên chọn một số địa phương để thí điểm xây dựng phường, xã XHCN. Việc thí điểm một chính sách, một mô hình mới trước khi nhân rộng là bước đi cần thiết, thận trọng và khoa học. Mỗi địa bàn thí điểm phải được đầu tư cơ chế, chính sách và nguồn lực tương xứng. Trọng tâm là phát triển hạ tầng kỹ thuật như đường, điện, nước, thoát nước; chỉnh trang nhà ở, khu dân cư; nâng cấp trường học, cơ sở y tế, nhà văn hóa, công viên; phát triển hạ tầng số phục vụ quản trị đô thị và phục vụ người dân. Song song đó, cần thực hiện phân cấp, phân quyền mạnh hơn, thực chất hơn cho các phường, xã thí điểm. Cơ sở phải có thẩm quyền tương xứng với nhiệm vụ, có công cụ quản trị, có dữ liệu, có nhân lực đủ năng lực và có cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng.
Bộ tiêu chí phường, xã XHCN cần dễ hiểu, dễ đo, dễ kiểm chứng. Có thể tập trung vào một số nhóm tiêu chí cốt lõi: tổ chức Đảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh; người dân thực sự làm chủ, tham gia giám sát và góp ý; kinh tế phát triển, đời sống nhân dân được nâng lên; không gian sống văn minh, sạch đẹp, an toàn; an sinh xã hội được chăm lo; giáo dục, y tế, văn hóa đáp ứng nhu cầu dân cư; an ninh trật tự được giữ vững; môi trường được bảo vệ; chuyển đổi số phục vụ thiết thực cho người dân; cán bộ cơ sở gần dân, hiểu dân, có trách nhiệm với dân.
Điều quan trọng nhất là tránh biến việc xây dựng phường, xã XHCN thành cuộc vận động hình thức. Danh hiệu không quan trọng bằng sự thay đổi trong đời sống người dân. Người dân phải thấy đường sá tốt hơn, môi trường sạch hơn, thủ tục nhanh hơn, cán bộ trách nhiệm hơn, an ninh tốt hơn, trường học và trạm y tế phục vụ tốt hơn, người yếu thế được chăm lo tốt hơn, tiếng nói của nhân dân được lắng nghe hơn. Khi người dân thấy lợi ích thực tế, chính người dân sẽ chủ động tham gia và đóng góp hiệu quả vào mục tiêu chung.
PHẠM ĐỨC HẢI
Nguyên Phó trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM
