“Đột phá thể chế” trong bổ trợ tư pháp

Bước tiến lịch sử

Thể chế hóa Kết luận số 23-KL/TW của Bộ Chính trị về Đề án “Nghiên cứu xây dựng chế định LS công trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay”, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 24/2026/QH16 ngày 24-4-2026 về thí điểm chế định LS công, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-10-2026.

Ông Hoàng Thanh Tùng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp, nhấn mạnh, đây là bước tiến lịch sử, “đột phá thể chế” trong bổ trợ tư pháp. Lần đầu tiên, lực lượng LS chuyên nghiệp được thiết lập trong nội bộ cơ quan hành chính và doanh nghiệp nhà nước, vừa có bản lĩnh của người thực thi công vụ, vừa có kỹ năng hành nghề LS.

Theo ông Lê Văn Đông, Viện trưởng Viện KSND TPHCM, chế định này phù hợp yêu cầu thực tiễn. Hiện bộ phận pháp chế chủ yếu tham mưu, xây dựng, rà soát văn bản, trong khi nhiều cơ quan, doanh nghiệp nhà nước phát sinh tranh chấp phức tạp nhưng thiếu nhân lực chuyên sâu. LS công sẽ nâng cao hiệu quả tham gia tố tụng, bảo vệ tài sản và lợi ích hợp pháp của Nhà nước.

Cân bằng quyền tiếp cận công lý

Thống kê của Sở Tư pháp TPHCM cho thấy, thành phố có hơn 1.000 vụ việc có tính chất pháp lý; 51/106 cơ quan, đơn vị có nhu cầu sử dụng LS công và 158 người đủ tiêu chuẩn. Ông Trần Văn Bảy, Phó Chủ tịch UBND TPHCM, cho biết thành phố định hướng xây dựng đội ngũ LS công chuyên sâu từng lĩnh vực; việc thí điểm hướng đến mục tiêu thành công, phát hiện những vấn đề chưa được dự liệu để hoàn thiện thể chế.

Tuy nhiên, một câu hỏi đặt ra là khi cơ quan nhà nước có đội ngũ LS chuyên nghiệp, người dân và doanh nghiệp có rơi vào thế yếu khi phát sinh tranh chấp? Về vấn đề này, LS Nguyễn Văn Hậu, Ủy viên Thường vụ, Chủ nhiệm Cơ quan Truyền thông Liên đoàn Luật sư Việt Nam, cho rằng, LS công tạo sự cân bằng giữa các bên trong tiếp cận pháp lý; bởi người dân, doanh nghiệp có quyền thuê LS bảo vệ quyền lợi hợp pháp thì Nhà nước cũng cần lực lượng pháp lý chuyên nghiệp bảo vệ lợi ích công.

Theo TS - LS Nguyễn Kim Vinh, nguyên Thẩm phán TAND Tối cao, LS công hoạt động theo nguyên tắc độc lập, trung thực, tôn trọng sự thật khách quan; được bảo lưu ý kiến và từ chối chỉ đạo trái pháp luật. Khi phát hiện dấu hiệu trái luật, LS công phải chỉ ra rủi ro, phân tích căn cứ pháp lý, kiến nghị sửa đổi, thu hồi hoặc khắc phục. LS Nguyễn Kim Vinh đề xuất cần làm rõ cơ chế ghi nhận, xử lý khi LS công bảo lưu ý kiến trái với người đứng đầu; trách nhiệm của người đứng đầu khi không tiếp thu và việc phân định trách nhiệm nếu quyết định vẫn được ban hành dù đã có cảnh báo. Không nên cho rằng LS công khiến người dân, doanh nghiệp yếu thế hơn khi phát sinh tranh chấp, bởi trong Nhà nước pháp quyền, lợi thế không nằm ở việc bên nào có nhiều LS hơn mà ở việc mọi quyết định hành chính phải tuân thủ pháp luật và được tòa án xem xét theo đúng trình tự tố tụng.

LS Hà Hải, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TPHCM, nêu ra ý kiến khác. Theo ông, chủ trương thí điểm chế định LS công là đúng, nhưng cần hình dung một số khó khăn sẽ phát sinh trong thực tế. Một vấn đề cần lưu tâm là khi áp dụng thí điểm chế định này chính là việc hình thành hệ sinh thái về nghề cho LS công như thế nào. Lâu nay, khi tiếp nhận một vụ việc pháp lý hay một vụ kiện phức tạp, một nhóm LS với những người có bề dày kinh nghiệm, kiến thức chuyên sâu ở nhiều mảng sẽ cùng tham gia xử lý, chưa kể có sự hỗ trợ từ các trợ lý nhiều kinh nghiệm. Đây là điều mà trong thời gian đầu, các LS công chưa chắc tập hợp được. Ngoài ra, các LS công sẽ không có được tài liệu, “kinh nghiệm thực chiến” như các luật sư “tư”, tổ chức hành nghề luật sư đã tích lũy qua nhiều năm.