Sau cuộc tranh luận “nảy lửa” giữa tỉnh Quảng Nam với Công ty cổ phần Thủy điện A Vương (AVC) hôm 16-10, vấn đề “trách nhiệm thuộc về ai” sẽ được Bộ NN-PTNT kết luận trên cơ sở điều tra làm rõ trong thời gian tới. Tuy nhiên, qua cuộc tranh luận này có thể khẳng định, quy trình vận hành hồ thủy điện A Vương có vấn đề.
Riêng ngày 29-9, toàn bộ huyện Đại Lộc và một số địa phương vùng hạ du sông Vu Gia bị cơn lũ lớn chưa từng có trong lịch sử nhấn chìm. Lũ đã qua hơn 15 ngày. Người chết đã chết, nhà sập đã sập… nhưng nỗi bàng hoàng và bức xúc của người dân vẫn còn hiển hiện.
Tại các xã Đại Lãnh, Đại Hưng, Đại Sơn, Đại Hồng, Đại Đồng… hàng ngàn ngôi nhà bị chôn vùi trong hàng mét phù sa, nhiều căn nhà bị sập hoàn toàn. Còn trường hợp thương tâm như ông Trần Hảnh (78 tuổi, thôn 6 xã Đại Hưng) bị cơn lũ dâng đột ngột cuốn trôi. Người dân vùng lũ bức xúc cho rằng, việc xả lũ của hồ thủy điện A Vương là việc làm coi thường mạng sống, tài sản của người dân vùng hạ du.
Trong báo cáo gửi UBND tỉnh Quảng Nam, ông Phan Đức Tính, Phó chủ tịch UBND huyện Đại Lộc, cho rằng: “Từ ngày có thủy điện A Vương, hàng năm Đại Lộc đều bị lũ lớn do chế độ xả lũ bất ngờ, không báo trước để địa phương chủ động đối phó gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tải sản”.
Thủy điện A Vương xả lũ. Ảnh: T.H.
Trong cuộc làm việc với AVC, ông Nguyễn Thanh Quang, Phó GĐ Sở NN-PTNT kiêm Phó BCH PCLB tỉnh Quảng Nam, bức xúc: Qua việc xả lũ gây ngập lụt vừa qua đã thể hiện những bất cập trong vận hành hồ chứa. Việc vận hành hồ A Vương hiện nay chỉ mới chú trọng đến hiệu quả phát điện, an toàn công trình mà chưa quan tâm đến vấn đề ngập lụt vùng hạ du.
Theo thiết kế, dung tích phòng lũ của hồ A Vương chỉ 14,25 triệu mét khối - là quá nhỏ so với lượng nước đến hồ trong một trận lũ, không thể cắt lũ, chậm lũ cho vùng hạ du. Lưu vực hồ khá lớn (680km²) nhưng diện tích mặt thoáng của hồ ở mực nước dâng bình thường (cao trình 380m), chỉ có 9,9km² là quá nhỏ, hết sức bất lợi khi có lũ đến khiến mực nước hồ lên rất nhanh và hồ phải luôn trong tình trạng xả lũ.
Việc xả lũ này lại chỉ thực hiện khi mực nước hồ đạt cao trình 380m, thường sẽ trùng với thời điểm xảy ra lũ lớn ở lưu vực sông Vu Gia, tạo nên một tổ hợp lũ bất lợi, dẫn đến mực nước lũ dâng cao và nhanh. Trong khi AVC xả lũ chỉ thông báo để đặt tỉnh trong tình trạng “sự đã rồi”.
Không những thế, khi xả lũ, AVC không đưa ra cảnh báo dự báo mực nước, lưu lượng trên các sông vùng hạ du, khiến chính quyền và nhân dân vùng hạ du bị động, không kịp trở tay.
Một điều đáng nói khác, trong quá trình tranh luận đã “lộ” ra nhiều bất cập trong vận hành hồ chứa A Vương.
Theo AVC, hồ thủy điện A Vương có thể cắt lũ và giải hạn cho vùng hạ du nhưng trên thực tế, với thiết kế và quy trình vận hành hiện nay của hồ A Vương do Bộ Công thương ban hành thì thực chất quy trình này chú trọng vào hiệu quả phát điện, an toàn công trình chứ không quan tâm đến việc lũ ở hạ du. Việc hồ do AVC vận hành độc lập không có sự tham gia của tỉnh, nên khi AVC xả lũ, đã làm cho lũ chồng lên lũ, cả chính quyền và người dân vùng hạ du đều bất ngờ.
Thậm chí, trong quá trình chỉ đạo PCLB ở Đại Lộc ngày 29-9 vừa qua, đích thân ông Lê Phước Thanh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam, điện thoại “xin” AVC dừng xả lũ, nếu không sẽ giết chết hàng ngàn con người vùng hạ du nhưng AVC vẫn mặc kệ, tiếp tục xả lũ theo “quy trình” và hậu quả là hàng chục ngàn ngôi nhà vùng hạ du bị lũ nhấn chìm.
Tỉnh Quảng Nam căn cứ trên thực tế và khẳng định lũ lớn do AVC xả lũ hồ A Vương; còn AVC thì cho rằng mình vận hành hồ chứa theo đúng quy trình của Bộ Công thương ban hành nên không sai. Từ tranh luận của hai bên đã “lộ” ra bất cập trong quy trình xả lũ của AVC hiện nay.
Ông Nguyễn Thanh Quang cho rằng, các bộ ngành cần phải điều chỉnh quy trình xả lũ hồ A Vương cũng như cần xây dựng quy chế vận hành liên hồ thủy điện trên địa bàn để khỏi xảy ra thảm họa. Bởi lẽ, hiện nay chỉ mới hồ A Vương hoạt động mà việc xả lũ đã gây ra thảm họa vùng hạ du, trong khi thượng nguồn các dòng sông ở Quảng Nam hiện nay có đến hàng chục dự án thủy điện.
Nếu không có quy chế vận hành xả lũ liên hồ dưới sự điều hành của địa phương, mà cứ để mỗi hồ vận hành theo quy trình riêng của mình như A Vương hiện nay, thì hàng ngàn sinh mạng người dân vùng hạ du bị đe dọa là chuyện hiển nhiên.
Lợi ích kinh tế, an toàn của hồ thủy điện và sinh mạng người dân phải được đặt lên cán cân để các bộ ngành lựa chọn để xây dựng quy trình vận hành hồ một cách hợp lý. Nếu không, thảm họa từ các “túi nước khổng lồ” của các hồ thủy điện miền Trung có thể xảy ra bất cứ lúc nào
NGUYÊN KHÔI
50 nhà máy thủy điện trên hệ thống sông Vu Gia và Thu Bồn Theo quy hoạch, đến năm 2020, hệ thống sông Vu Gia và sông Thu Bồn (gồm các sông: sông Đắkmi, sông Giằng, sông A Vương, sông Bung, sông Côn, sông Tranh, sông Thanh) thuộc tỉnh Quảng Nam sẽ đầu tư xây dựng 50 nhà máy thủy điện lớn nhỏ với công suất ước khoảng hơn 3.000 MW. Hiện đã có 10 dự án được triển khai thực hiện, trong đó có Nhà máy Thủy điện A Vương vừa hoàn thành đưa vào sử dụng vào đầu năm 2009 với công suất 210 MW. Tuy nhiên, theo nhiều tài liệu nghiên cứu của các nhà khoa học, việc đầu tư quá lớn và mật độ quá dày các nhà máy thủy điện trên hệ thống 2 con sông trên sẽ tác động lớn đến môi trường do rừng bị thu hẹp lại để xây dựng các hồ chứa nước; các con sông sẽ cạn kiệt vì các đập tạo ra nhiều đoạn sông chết; khả năng cắt lũ không cao do hệ thống các hồ chứa nằm theo kiểu bậc thang, hồ trên cao đổ xuống hồ bên dưới khi lũ tràn về và độ an toàn của các hồ chứa nước không bảo đảm do nằm trên độ dốc quá cao (trung bình từ 150 đến 382m so với mặt nước biển). H.NAM |
