So với quy định trước đây về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQLNTD), Luật BVQLNTD 2010 (hiệu lực từ 1-7) có nhiều điểm mới, trong đó đáng chú ý là những quy định về các hành vi bị cấm trong lĩnh vực BVQLNTD. Tuy nhiên, trên thực tế, để QLNTD được thực thi lại không hề dễ dàng.
- Nâng cao trách nhiệm của cơ quan quản lý
Theo đánh giá của các chuyên gia, thời gian qua, tình trạng vi phạm QLNTD diễn ra khá phổ biến và nghiêm trọng trên tất cả các địa bàn, trong tất cả các loại hàng hóa dịch vụ như: chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm không đảm bảo, gian lận xăng dầu, quảng cáo thổi phồng…
Ông Bạch Văn Mừng, Cục trưởng Cục Quản lý cạnh tranh (Bộ Công thương), cho biết, trong bối cảnh hiện nay, khi những sản phẩm cung cấp ra thị trường mang tính chất độc quyền và chưa có sự cạnh tranh lành mạnh thì cơ quan quản lý phải kiểm tra, giám sát chặt tất cả các chi phí đầu vào, tránh việc doanh nghiệp tăng giá bất hợp lý, “té nước theo mưa”.
Ông Mừng cũng nhìn nhận, chính vì có những sản phẩm độc quyền nên nhiều khi người tiêu dùng (NTD) phải chấp nhận những hợp đồng có thể gây thiệt hại cho chính mình nên Luật BVQLNTD quy định: đối với những hàng hóa, dịch vụ thiết yếu thì khi xây dựng hợp đồng mẫu doanh nghiệp phải đăng ký ở cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để nơi này kiểm soát, giám sát xem những điều khoản trong đó có hợp lý hay không. Luật cũng giao cho Thủ tướng Chính phủ ban hành danh mục những sản phẩm hàng hóa thiết yếu, khi xây dựng hợp đồng mẫu phải đăng ký với cơ quan quản lý.
Hiện Cục Quản lý cạnh tranh cũng đang hướng tới danh mục bao gồm những mặt hàng, dịch vụ như: điện, nước, bảo hiểm… Điều này đồng nghĩa sẽ nâng vai trò, trách nhiệm của cơ quan quản lý trong việc thẩm định và loại bỏ những điều khoản ảnh hưởng đến QLNTD. Do đó, cơ quan quản lý không đủ năng lực hay thiếu trách nhiệm sẽ chịu áp lực rất lớn nếu xảy ra khiếu kiện: bị doanh nghiệp và NTD kiện nếu điều khoản áp dụng trong thực tế xâm phạm quyền lợi NTD.
Cũng theo ông Mừng, vai trò của cơ quan quản lý trong việc giám sát, xử lý các hành vi vi phạm QLNTD (như quảng cáo thổi phồng, khuyến mại không đúng…) là quan trọng song NTD cũng nên nâng cao trách nhiệm trên góc độ là người bị ảnh hưởng để phản ánh lên cơ quan quản lý cũng như các phương tiện truyền thông về những doanh nghiệp vi phạm.
- Người tiêu dùng kiện: Không dễ
Nhằm bảo vệ QLNTD, luật quy định hàng loạt các hành vi bị nghiêm cấm (cấm tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thực hiện một số hành vi như: lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua hoạt động quảng cáo hoặc che giấu, cung cấp thông tin không đầy đủ, sai lệch, không chính xác về sản phẩm, uy tín, khả năng kinh doanh, khả năng cung cấp hàng hóa, dịch vụ của tổ chức, cá nhân…) cũng như trao nhiều quyền cho NTD trong việc khiếu nại và bồi thường thương lượng, hòa giải nhưng việc thực thi cũng không hề dễ dàng.
Theo bà Đinh Thị Mỹ Loan, Hội Tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam (Vinastas), chưa bao giờ có vụ kiện ra tòa vì những xâm hại này do NTD còn tâm lý e ngại và họ thường chọn hướng giải pháp mềm dẻo hơn, chấp nhận chịu thiệt thòi, bởi nếu kiện, NTD phải thuê luật sư tranh tụng, chi phí tốn kém.
Bên cạnh đó, việc xác định đối tượng để khiếu kiện cũng không phải đơn giản, nhất là với những doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân hoạt động kinh doanh không cố định (như cung cấp hàng hóa tại chợ cóc, chợ tạm, ở vùng sâu, xa…). Trường hợp NTD mua hàng không có hóa đơn cũng rất khó xử lý tổ chức, cá nhân khi có hành vi vi phạm.
Chính vì vậy, từ kinh nghiệm của Liên minh châu Âu (EU), bà Lucette Defalque, chuyên gia thuộc dự án MUTRAP III (dự án hỗ trợ thương mại đa biên do EU tài trợ nhằm hỗ trợ Bộ Công thương trong việc xây dựng chính sách kinh tế và thương mại), khuyến cáo NTD nên hành động một cách có trách nhiệm trước và sau khi mua hàng hoặc ký hợp đồng, bởi tự phòng vệ bao giờ cũng tốt hơn khiếu nại hay khởi kiện. Trước khi mua hàng nên đọc kỹ các hướng dẫn để tránh các hành vi gian lận; còn sau khi mua hàng nên lưu trữ các giấy tờ liên quan và nếu không hài lòng với sản phẩm thì cố gắng giải quyết vấn đề với người bán, yêu cầu các tổ chức bảo vệ NTD hoặc các cơ quan quản lý giúp đỡ, hoặc chọn giải pháp hòa giải.
QUANG MINH
