Chẳng ai gieo, chẳng ai tưới, dây giác cứ lặng lẽ leo bờ rào, vắt ngọn tràm mà trổ trái. Thứ trái dại ấy, làm hương vị bao bữa cơm miệt vườn thêm chút nhớ thương.
Người miệt Cà Mau, Bạc Liêu quen gọi trái giác bằng cái tên nghe thương thương: nho rừng. Trái nhỏ như đầu ngón tay, kết thành từng chùm. Lúc non thì xanh bóng, khi chín ngả màu tím than.
Dây giác lạ lắm. Mùa nắng, dây khô queo tưởng đâu lụi mất. Vậy mà mưa đầu mùa vừa xuống, gốc cũ lại nhú chồi, rồi cứ vậy mà vươn, bám ngọn tràm, vắt nhánh đước mà lớn lên.
Nhìn dây giác, nắng không than, mưa không ngại, người ta hay ví von như người miền đất phù sa: nắng hạn cũng ra đồng, mưa dầm cũng lội ruộng, cực mấy cũng cười, khó mấy cũng cố gắng, chịu thương chịu khó mà lao động không ngừng.
Trái giác quê nhà chín rụng đầy gốc. Với má, với bà, giác là thứ “lộc trời” cho bữa cơm nhà. Chiều nào trong bếp hết thứ chua, má lại ra bờ rạch ngắt vài chùm. Người miệt vườn hiểu “tánh” trái giác lắm: nấu ăn thì chọn trái già còn xanh, ngâm rượu mới lựa trái chín mọng.
Hễ nhắc tới giác, phải nhắc món cá kho. Cá đồng làm sạch, ướp nước mắm, thắng chút đường cho lên màu, rồi bỏ vô nồi đất. Giác dầm cho bể, lấy nước chua rưới lên, kho liu riu bên bếp củi tới khi nước sánh lại. Vị chua thanh của giác thấm vô thớ cá, làm cá săn, bớt tanh, ăn đậm đà mà không ngán.
Bữa cơm chiều có nồi cá kho giác, cả nhà ngồi quây quần, nghe mưa rơi ngoài hiên, là một phần ký ức quen thuộc của nhiều người con miền Tây Nam bộ. Bởi vậy, nhiều người xa xứ, đi đâu rồi cũng nhớ cái vị chua mà ngọt hậu ấy, nhớ má, nhớ cái chái bếp khói hun đen nóc.
Đất quê vốn biết thương người lam lũ. Một dây, một trái mọc dại, gặp bàn tay cần mẫn cũng hóa thành sản vật. Ở rừng tràm U Minh Hạ, mỗi mùa giác kéo dài từ khoảng tháng 6 tới cuối năm âm lịch.
Bà con không có đất sản xuất rủ nhau vô rừng hái giác bán cho cơ sở thu mua, kiếm thêm đồng ra đồng vô lo cho con cái. Trái giác giờ đã có mặt ở nhà hàng, ở chợ mạng, được làm mứt, ngâm rượu, thành món quà quê gửi người phương xa.
Ở vùng đất Giá Rai, trái giác được chế biến thành rượu vang đóng chai, đứng chung hàng với nước cốt trái nhàu và nhiều sản vật đặc trưng khác của địa phương.
Năm 2025, chai rượu vang trái giác góp mặt tại Hội nghị kết nối cung - cầu Bạc Liêu - Ninh Bình, đưa hương vị rừng tràm miệt thứ tới gần hơn với bạn hàng phương Bắc. Từ thứ trái mọc hoang ngoài bờ rạch, giác dần có tên trong dòng sản phẩm đặc trưng mà địa phương đang chung tay nâng tầm qua Chương trình OCOP.
Từ chùm giác chua trong chái bếp của má tới chai vang trên kệ hội chợ là cả một chặng đường. Chặng đường ấy có mồ hôi của người đi rừng hái giác, có tinh thần dám nghĩ dám làm và sức sáng tạo của lớp trẻ hôm nay…
Và trên hết là niềm tự hào về những gì đất quê ban tặng. Giữ được hồn quê trong từng sản phẩm, nâng giá trị sản vật bằng tri thức, đó cũng là cách người phương Nam làm giàu trên chính mảnh đất của mình.
Mùa này, Nam bộ vẫn còn mưa… Ngoài mé rạch, dây giác vẫn vươn mình xanh mướt, chẳng đợi ai chăm. Như người quê mình vậy, cứ bền bỉ mà lớn lên cùng đất, cùng nước, cùng nghĩa tình thủy chung của miền phù sa.
