PGS-TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Trường Quản trị và Kinh doanh (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho biết, những tháng gần đây, nổi lên thủ đoạn lợi dụng các cuộc tranh luận, phản biện để cài cắm thông tin xuyên tạc. Những luồng nội dung độc hại được phát tán liên tục, dày đặc dưới nhiều hình thức tinh vi, nhằm làm nhiễu loạn thông tin, gieo rắc sự mơ hồ trong nhận thức và từng bước lũng đoạn niềm tin của công chúng.
Thông tin sai lệch không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới dạng hoàn toàn bịa đặt. Chúng có thể dựa vào một sự kiện có thật, một hạn chế đang tồn tại hoặc một câu hỏi được dư luận quan tâm, sau đó lựa chọn dữ kiện có lợi cho cách diễn giải của người phát tán. Khi những nội dung như vậy được lan truyền thành các “chiến dịch thông tin”, tác động không còn giới hạn ở một bài đăng hay một cuộc tranh luận riêng lẻ. Các cách diễn giải thiếu căn cứ có thể được lặp lại trên nhiều tài khoản, tạo cảm giác như có nhiều nguồn độc lập cùng xác nhận. Một vụ việc gây tranh cãi vì thế dễ trở thành tâm điểm, trong khi những phân tích dựa trên dữ kiện và nguồn tin đáng tin cậy lại khó thu hút sự chú ý tương xứng.
Trong bối cảnh đó, việc xử lý thông tin sai lệch sau khi xuất hiện là chưa đủ. Không gian mạng cần có nhiều hơn những nội dung chính xác, có ích, giúp công chúng hiểu đầy đủ bản chất sự việc và có cơ sở đánh giá vấn đề. Nói cách khác, bên cạnh việc nhận diện, phản bác thông tin xuyên tạc, phải chủ động “phủ xanh” không gian mạng bằng nguồn nội dung tích cực, có chất lượng và khả năng tiếp cận rộng rãi.
Ông Đỗ Anh Tú, Hội Tâm lý giáo dục Hà Nội, nhận định: “Sự bùng nổ thông tin trên môi trường mạng hiện nay đã làm xuất hiện nhiều tài khoản mang tính ẩn danh để bình luận, kích động. Họ thường lấy số đông để chèn ép những ý kiến mang tính xây dựng, trung thực. Trong bối cảnh hiện nay, những chiến sĩ văn hóa trên mặt trận truyền thông phải được đào tạo tốt hơn để có những giải pháp đấu tranh, ngăn ngừa các hiện tượng, các tài khoản ảo tiêu cực trên mạng xã hội”. Ý kiến trên đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ làm truyền thông, đồng thời tạo điều kiện để những tiếng nói có trách nhiệm được lan tỏa. Báo chí có vai trò quan trọng trong quá trình này. Với lợi thế về nghiệp vụ xác minh, kiểm chứng và trách nhiệm xã hội, báo chí có thể cung cấp nguồn thông tin đáng tin cậy, giải thích những vấn đề phức tạp, kịp thời làm rõ những thông tin gây hiểu nhầm. Tuy nhiên, trong môi trường truyền thông đa nền tảng, chất lượng nội dung cần đi cùng khả năng tiếp cận. Cách kể chuyện, ngôn ngữ thể hiện và hình thức truyền tải phải được đổi mới phù hợp, giúp thông tin chính xác đến với công chúng thuận lợi hơn.
Theo ông Phí Văn Thanh, chuyên gia an ninh mạng, Khoa Khoa học máy tính, Đại học Delhi, Ấn Độ, đề kháng số cần được tiếp cận như năng lực chống chịu nhận thức, tức khả năng duy trì phán đoán độc lập trước thông tin sai lệch, thao túng cảm xúc. “Cần hình thành cho người trẻ một quy trình kiểm chứng nhận thức gồm 4 lớp: ai tạo, nguồn sơ cấp ở đâu, có thể truy nguyên hay không; dữ liệu nào chứng minh cho luận điểm và có nguồn độc lập xác nhận không; kết luận có thực sự suy ra từ bằng chứng hay đang sử dụng chọn lọc dữ kiện, đánh tráo khái niệm hoặc tạo quan hệ nhân quả giả; tại sao nội dung này xuất hiện trước mình, mạng lưới nào đang khuếch đại nó”, ông Thanh nói. Những nguyên tắc kiểm chứng được nêu trên cũng có ý nghĩa đối với đại đa số. Trước khi chia sẻ một thông tin, người dùng cần quan tâm đến nguồn phát, bằng chứng và bối cảnh; khi đưa ra nhận định, cần phân biệt dữ kiện với ý kiến cá nhân. Thói quen này góp phần hạn chế việc tiếp tay cho nội dung sai lệch, đồng thời tạo nền tảng cho các cuộc trao đổi có chất lượng hơn.
Tiến sĩ Phạm Thị Thúy, Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng, mối lo hiện nay không chỉ nằm ở những cuộc tranh cãi trên mạng, mà sâu xa hơn là những quan điểm sai lệch đang âm thầm len lỏi vào nhận thức. Nếu thiếu khả năng kiểm chứng và nền tảng nhận thức vững vàng, người tiếp nhận có thể dần bị cuốn vào các quan điểm cực đoan, chia rẽ. Khi đó, họ có nguy cơ từ người tiếp nhận thông tin trở thành mắt xích phát tán những nội dung sai lệch mà chính mình không nhận thức đầy đủ hậu quả. Một trong những giải pháp hiệu quả là hình thành một “hệ miễn dịch tâm lý” trên không gian mạng. Giải pháp cốt lõi là xây dựng nội lực vững vàng, gồm ba yếu tố: thể lực (sức khỏe thể chất), trí lực (năng lực tư duy phản biện, sáng tạo) và tâm lực (sức khỏe tinh thần). Khi nội lực đủ vững, mỗi người sẽ khó bị thao túng, dẫn dắt bởi dư luận.
Từ góc độ giáo dục, PGS-TS Phạm Thị Kiên, Phó nhóm học phần Mác - Lênin, Viện Khoa học chính trị - Xã hội (Đại học Kinh tế TPHCM), cho rằng, khoảng trống trong giáo dục tư tưởng, chính trị có thể dẫn đến sự thiếu hụt về hệ giá trị, bản lĩnh chính trị và ý thức công dân, khiến nhiều người, nhất là giới trẻ dễ bị tác động bởi những thông tin sai lệch, cực đoan. Vì vậy, giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng cần tiếp tục được chú trọng và đổi mới. Chỉ thị số 10-CT/TW ngày 20-7-2026 của Ban Bí thư đã xác định giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên trong hệ thống giáo dục quốc dân, đồng thời yêu cầu triển khai phù hợp với từng loại hình, cấp học và đối tượng đào tạo.
Văn hóa thông tin lành mạnh cũng đòi hỏi mỗi người ý thức rõ trách nhiệm pháp lý khi phát ngôn, bình luận và chia sẻ. Luật sư Hoàng Tùng, Văn phòng Luật sư Trung Hòa, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, phân tích: “Thực tế, ranh giới pháp lý giữa tự do ngôn luận, phản biện xã hội và hành vi vi phạm trên không gian mạng được phân định bằng mục đích, tính xác thực của thông tin và hậu quả pháp lý đối với lợi ích công cộng hoặc cá nhân. Quyền tự do ngôn luận là quyền hiến định, cho phép công dân đóng góp ý kiến mang tính xây dựng dựa trên sự thật khách quan và đạo đức xã hội. Tuy nhiên, ranh giới này bị vượt qua khi cá nhân bịa đặt, xúc phạm danh dự, hoặc lợi dụng quyền này để xuyên tạc chủ trương, kích động bạo lực và chống phá Nhà nước. Khi xâm phạm an ninh quốc gia hay quyền lợi hợp pháp của chủ thể khác, các hành vi này sẽ bị xử lý nghiêm minh và không thể đánh đồng với tự do ngôn luận. Người dùng mạng xã hội không thể thoái thác trách nhiệm bằng lý do ngụy biện như chỉ chia sẻ lại, bình luận hay hùa theo số đông. Pháp luật xử lý bình đẳng mọi hành vi cung cấp, lan truyền thông tin sai sự thật, bất kể là nguồn phát đầu tiên hay người chia sẻ lại.”
“Phủ xanh” không gian mạng là quá trình thường xuyên, kết hợp giữa tạo lập nội dung chất lượng, đổi mới phương thức truyền tải, nâng cao năng lực tiếp nhận thông tin, xây dựng trách nhiệm chia sẻ và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật. Khi những yếu tố này được triển khai đồng bộ, môi trường mạng sẽ lành mạnh hơn, góp phần nâng cao khả năng nhận diện, sàng lọc thông tin và hạn chế tác động của các thủ đoạn xuyên tạc, chống phá, dù được ngụy trang, giảo biện dưới hình thức nào.
Mỗi lượt chia sẻ đều đi kèm với trách nhiệm
Thời gian qua, các cơ quan chức năng đã xử lý nhiều trường hợp chia sẻ, bình luận thông tin sai sự thật, có nội dung vu khống hoặc xúc phạm danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân. Trong số đó có không ít trường hợp vi phạm là học sinh, sinh viên hoặc người còn khá trẻ. Thực tế cho thấy, không ai có thể viện lý do “chỉ chia sẻ”, “chỉ bình luận” hay “hùa theo số đông” để thoái thác trách nhiệm. Trách nhiệm pháp lý được xem xét trên chính nội dung và hành vi mà mỗi cá nhân thực hiện trên không gian mạng. Mỗi lượt chia sẻ đều phải đi cùng ý thức trách nhiệm. Người dùng mạng xã hội có quyền phản biện, bày tỏ quan điểm. Tuy nhiên, khi việc bày tỏ đó dựa trên thông tin bịa đặt, có nội dung xúc phạm hoặc kích động hành vi vi phạm pháp luật, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định. Tự do ngôn luận luôn đi cùng trách nhiệm đối với nội dung mình phát ngôn và chia sẻ.
