Thay cho thủ đoạn dễ nhận diện, một số tổ chức, cá nhân đã lợi dụng những khái niệm mang tính thời đại như “giáo dục khai phóng”, “tự do học thuật”, “sáng tạo nội dung”… để cài cắm quan điểm sai lệch, gieo rắc hoài nghi, xuyên tạc lịch sử, tác động đến nhận thức. Ẩn sau lớp màn nhung giảo biện là mưu đồ thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” từ bên trong.
“Giáo dục khai phóng” là quan niệm giáo dục đề cao tư duy độc lập, khả năng phản biện và sự phát triển toàn diện của con người. Những giá trị này là tích cực và cần được khuyến khích. Vấn đề đặt ra là một số tổ chức, cá nhân đang chiếm dụng, diễn giải lệch lạc khái niệm “khai phóng”, từ đó cài cắm những quan điểm cực đoan, sai lệch, tác động đến nhận thức của giới trẻ.
Thời gian gần đây, các khái niệm “giáo dục khai phóng”, “giáo dục nhân bản” thường xuyên xuất hiện trên một số trang mạng, tài khoản có nội dung chống phá. Tài khoản “Chuyện cuộc sống Mỹ” bắt đầu bằng sự phân tích rằng giáo dục khai phóng thể hiện sự ưu việt, giúp người học biết đặt vấn đề, “giải ảo lịch sử”, độc lập và tự chủ trong suy nghĩ… Một số trang như “Việt Tân”, “Nhật ký yêu nước”, “Chân trời mới Media” cũng vòng vo lý giải về giáo dục khai phóng là công cụ để “giải phóng tư duy”, thúc đẩy phản biện và chất vấn quyền lực.
Nếu chỉ dừng lại ở bản chất của giáo dục khai phóng là hướng đến hình thành năng lực tư duy độc lập, khả năng đối thoại và tinh thần tìm kiếm tri thức thì không có gì sai lệch. Vấn đề nằm ở chỗ các cá nhân, tổ chức này cài cắm quan niệm “khai phóng” đồng nghĩa với tự do nói và làm mọi điều mình muốn, bất chấp những giới hạn của pháp luật và trách nhiệm xã hội. Trong khi đó, sự phản biện nếu tách rời nền tảng lịch sử, thực tiễn và những thành tựu đã được kiểm chứng bản thân nó đã mất đi gốc rễ quan trọng nhất của sự phản biện. Tài khoản mạng xã hội có tên “Giáo dục nhân bản” với khẩu hiệu “Khai sáng tư duy - dẫn lối tự do” lại dùng một số biểu hiện có tính đơn lẻ để quy kết cho một định hướng tốt đẹp. Sự đuối lý về phản biện buộc phải đi kèm những hình ảnh giả dối được tạo ra bằng app trí tuệ nhân tạo (AI).
Chỉ ra bằng chứng về sự “tấn công” của những luồng nội dung độc hại dưới mác “khai phóng”, Tiến sĩ Bùi Hồng Quân, Trường Đại học Sư phạm TPHCM, cho biết: “Một hình thức khá phổ biến là thành lập các câu lạc bộ, hội nhóm gắn mác phản biện nhưng nội dung lại hướng đến phủ nhận những nỗ lực, thành tựu của chế độ. Một số đối tượng còn tổ chức các lớp học hoặc mô hình tập hợp người trẻ để gieo rắc mục tiêu cực đoan. Trước những biểu hiện phức tạp này, cần xem xét từng trường hợp, bối cảnh cụ thể, phân biệt rõ giữa tinh thần khai phóng đúng nghĩa với việc lợi dụng khai phóng để truyền bá quan điểm lệch lạc, từ đó có giải pháp phù hợp”.
Tiến sĩ Bùi Thị Ngọc Trang, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức TPHCM, nguyên Phó Giám đốc Học viện Cán bộ TPHCM, nhận định, trường học là một trong những môi trường có thể bị lợi dụng để tác động đến nhận thức của người học. Theo bà, các thế lực thù địch xem giáo dục và đào tạo là một trong những lĩnh vực trọng điểm trong chiến lược “diễn biến hòa bình”, tìm cách tác động đến triết lý giáo dục, nội dung giảng dạy và phương pháp truyền đạt, từ đó làm phai nhạt ý thức chính trị, lý tưởng và trách nhiệm của thế hệ trẻ.
Tinh thần “khai phóng” đúng nghĩa không đối lập với trách nhiệm công dân và lợi ích cộng đồng. Điều đáng cảnh giác là việc lợi dụng danh nghĩa “khai phóng” để tuyệt đối hóa quyền cá nhân, tách quyền khỏi nghĩa vụ đối với cộng đồng và quốc gia; mượn danh phản biện để phủ định lịch sử; dùng cảm xúc, quy chụp thay cho tranh luận khoa học; tiếp nhận máy móc các hệ tư tưởng bên ngoài mà thiếu sự chọn lọc trên cơ sở điều kiện lịch sử, văn hóa và thực tiễn Việt Nam.
Để nhận diện rõ hơn việc lợi dụng danh nghĩa “giáo dục khai phóng”, cần tìm hiểu triết lý nền tảng và những cách tiếp cận, diễn giải khác nhau về mô hình này. Giáo dục khai phóng (Liberal Education) có nguồn gốc từ truyền thống giáo dục và triết học Hy Lạp - La Mã cổ đại, hướng đến mở rộng tri thức, phát triển tư duy độc lập và năng lực phán đoán của con người. Trong quá trình phát triển, giáo dục khai phóng được diễn giải theo nhiều khuynh hướng, trong đó có những cách tiếp cận đề cao chủ nghĩa cá nhân, chưa xem xét đầy đủ bản chất xã hội của giáo dục và mối quan hệ giữa giáo dục với mục tiêu phát triển của mỗi quốc gia. Do đó, nếu tiếp nhận rập khuôn, thiếu chọn lọc, mô hình này có thể nảy sinh những điểm không phù hợp với mục tiêu giáo dục của Việt Nam.
Cũng cần nhấn mạnh, việc tiếp nhận có chọn lọc không đồng nghĩa phủ nhận giá trị của giáo dục khai phóng. Ranh giới cần làm rõ ở đây là giữa một triết lý giáo dục khuyến khích tư duy độc lập, đối thoại, sáng tạo với việc lợi dụng chính những khái niệm đó để hợp thức hóa thông tin sai lệch hoặc những kết luận thiếu căn cứ.
Tiến sĩ Bùi Thị Ngọc Trang nhấn mạnh, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục hướng đến xây dựng con người phát triển toàn diện và mang tính nhân dân sâu sắc. Giáo dục không phải đặc quyền của một bộ phận mà phải phục vụ toàn thể nhân dân, góp phần giải phóng con người khỏi dốt nát, lạc hậu; đồng thời đào tạo các thế hệ có đủ đức, trí, thể, mỹ, vừa “hồng” vừa “chuyên”, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. “Tư tưởng Hồ Chí Minh luôn thể hiện tinh thần chủ động tiếp thu có chọn lọc những giá trị tiến bộ của nhân loại. Vì vậy, khi tiếp nhận mô hình giáo dục khai phóng vào Việt Nam, chúng ta phải luôn đặt trong hệ quy chiếu của tư tưởng Hồ Chí Minh, nền tảng tư tưởng của Đảng và triết lý giáo dục xã hội chủ nghĩa. Đây là cơ sở để vừa phát huy những giá trị tiến bộ của giáo dục khai phóng, vừa bảo đảm định hướng chính trị, đạo đức và trách nhiệm công dân”, Tiến sĩ Bùi Thị Ngọc Trang phân tích.
Liên hệ thực tiễn từ các cơ sở giáo dục tại Việt Nam, chúng ta thấy rằng, sự “khai phóng” đang được định danh một cách chuẩn mực và mang tính học thuật đúng nghĩa. Cụ thể, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM) trong quá trình xây dựng triết lý giáo dục đã xác định “khai phóng” với nội hàm cụ thể: “Kiến thức liên ngành, xuyên ngành; tư duy độc lập, sáng tạo; kỹ năng đọc, suy luận và trình bày có cơ sở khoa học và mạch lạc; khả năng lãnh đạo, quản lý; tò mò khoa học, thích khám phá; khát khao tri thức, say mê học tập suốt đời”. Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM) cũng xác lập tinh thần khai phóng với nội hàm hoàn chỉnh, chặt chẽ: “Mở rộng tư duy, giải phóng tiềm năng người học, tạo môi trường tự do học thuật để sinh viên phát triển toàn diện cả về kiến thức chuyên môn lẫn tư duy phản biện, nhân cách và trách nhiệm với xã hội”.
Từ thực tiễn trên có thể thấy, “giáo dục khai phóng”, nếu vận dụng đúng, là một mô hình giáo dục tích cực, giúp người học sáng tạo và cống hiến cho xã hội. Tuy nhiên, cần thận trọng trước việc “chiếm dụng”, đánh tráo khái niệm liên quan đến mô hình giáo dục này để xuyên tạc, chống phá.
Tiến sĩ Bùi Thị Ngọc Trang cảnh báo, những diễn giải lệch lạc về giáo dục khai phóng với mục đích xấu có thể tác động trực tiếp đến nhận thức, tư tưởng của giới trẻ, làm phai nhạt lòng yêu nước và các giá trị truyền thống; cổ xúy chủ nghĩa cá nhân ích kỷ; gieo rắc tâm lý hoài nghi cực đoan, làm xói mòn niềm tin, khiến người trẻ dễ bị kích động, chia rẽ trong kỷ nguyên số. Giáo dục khai phóng nếu bị hiểu sai lệch và vận dụng cực đoan có thể khiến người học rơi vào trạng thái hoài nghi mọi giá trị, thiếu bản lĩnh trí tuệ để tự bảo vệ trước các luồng thông tin độc hại. Nguy hiểm hơn, những tác động này còn có thể ảnh hưởng đến nền tảng tư tưởng và sự tiếp nối sự nghiệp cách mạng giữa các thế hệ.
Trong thời đại của thế giới phẳng, cuộc chiến bảo vệ nền tảng tư tưởng trên mặt trận giáo dục trở nên cam go hơn bao giờ hết. Như Tiến sĩ Bùi Hồng Quân đúc kết: “Tư duy phản biện chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng tri thức, sự tôn trọng sự thật và bối cảnh lịch sử đất nước. Tách rời những điều này, phản biện sẽ biến thành phá hoại”.
